Буряад-Монгол хэлэн
From Wikipedia
Алтайн хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй аялгуу юм. Буряад-монголоор Буряад Бүгэдэ нарамдаха Улас, Эрхүү болон Шэтэ можо, Усть-Ордын болон Агын автономито тойрогууд, мүн Монгол уласай хойто аймагууд, Хятадай зүүн-хойто орондо ажаhуудаг буряад-монголшууд хэлэлсэдэг. Ород гүрэндэ (1989 оной тоололгоор) 376 мянга оршом хүн буряадаар дуугардаг. Буряадай 86,6 %-нь буряад хэлые, 13,3 %-нь ород хэлые эхэ хэлэн гэhэн байна. Баруун (эхирэд булагад), дундада (алайр түнхэн), зүүн (хори), урда (сонгоол сартуул) гэхэ мэтэ аялгуутай.
Грамматикын байгуулалтын хубида буряад хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэhэн онсолигтой, тон баялиг үгын hантай юм.
Монгол бэшэгые зохёогдоhон сагhаань хойшо хэрэглэжэ, эхэ хэлээрээ олон түрэлэй ном зохёол бүтээжэ, энэдхэг, түбэд, хятад гэхэ мэтэ олон хэлэнhээ элдэб жанрын зохёолнуудые оршуулhанаараа дэлхэйн соёлой hанда хуби нэмэриеэ оруулhан түүхэтэй. 1931 ондо монгол бэшэгээ лата үзэгєєр hэлгэжэ, 1939 ондо «ө», «ү», «h» гэhэн гурбан үзэгэй нэмэлтэтэй ород үзэг абаhан юм. Оршон сагай буряад бэшэгэй хэлэн хори аялгууда үндэhэлэн байгуулагданхай.
Буряад хэлэн ород хэлэнтэй адли Буряад Бүгэдэ Найрамдаха Уласай гүрэнэй хэлэн болоно. Тус хэлээр бага hургуулиин хүүгэдые hургахаhаа гадна, дунда болон мэргэжэлэй дунда hургуулин hурагшад, мүн дээдэ, ехэ hургуулиин оюутадта буряад хэлые тусхай хэшээл болгожо заадаг юм. Буряад хэлээр hуралсалай, уран hайханай болон ниитэлэлэй зохёол, hонин hэдхүүл хэблэгдэн, теле- болон радиодамжуулганууд нэбтэрүүлэгдэжэ, театр ажалладаг. Буряад хэлые шэнжэлэн шудалха түбүүдынь ОШУА-иин Сh-иин Монгол, түбэд болон буддын шудалалай хүреэлэн, мүн Буряадай гүрэнэй ехэ hургуулиин Үндэћhэнэй хүмүүнлигэй ухаанай дээдэ hургуули болоно.
