Буряад Орон

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
- Ородой Холбооной Уласай сүбъеэкт -

Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас
Бү-на-бу-у.png

Республика Бурятия

Буряад Уласай туг Буряад гүрэнэй һүлдэ
Буряад Уласай туг Буряад гүрэнэй һүлдэ

ОХУ дахи {{{PAGENAME}}}

Ниислэл

Улаан Үдэ

Газар нютаг

15

- Бүгэдэ
- % уһан

351300 км²
6.0

Хүн ама

56

- Бүгэдэ
- Нягтрал

963492 (2010)

Холбооной тойрог

Шэбэрэй

ОХУ-ай эдын засагай район

Зүүн Шэбэрэй

Хэлэн(үүд)

буряад, ород[1]
Юрэнхылэгшэ Вячеслаав Наговиицын[2][3]

Юрэнхылэгшэ — Засагай Газарай Түрүүлэгшэ

Дагбын Иннокеэнтий

Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ

Лубсанай Алигсаандар
Дуулал Загбар:Wikidata/link

Автомашинай үзэг тоо

03
Код по ISO 3166-2 RU-BU
Сагай бүһэ MSK+5 (UTC+8, зунай саг UTC+9)

Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас буюу Буряад Республика (ород Респу́блика Буря́тия) — Ородой Холбооной Уласай (Россин Федерациин) субъект. Шэбэрэй холбооной тойрогой (Сибириин федеральна округой) зайда оролсоно. Росси дотор 351,300[4] км2 талмайтайгаараа 15-дахи нютаг, 972,021[5] тоотойгоороо 56-дахи олон хүн зонтой гэжэ харисуулагдана. 2010 оной тоололгоор хүн зон 66.1% - Ородууд, 30.0% (286,839) - Буряадууд.[6] Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай Үндэһэн Хуули (Буряад Республикын Конституци) гуримаар Ород ба Буряад хэлэн — гүрэнэй албан ёһоной хэлэнүүд.

Газар дайдынь байгууламжа[заһабарилха]

Буряад Республика Ази түбиин дунда, Зүүн Шэбэрдэ Байгал далайн урдада оршодог. Хойто зүгтэ Эрхүү можо, баруун зүгтэ Тыва, зүүн зүгтэ Байгалай саанахи хизаар, урда зүгтэ Монгол Улас хилэ нэгэтэй байна. Түмэр замаар Улаан Үдэһөө Москва хүрэтэр 5 519 модо, Номгон далайн эрье хүрэтэр 3 500 модо болодог. Сагай эрилтэдэ хүрэмөөр ниидэхэ онгосын буудал (аэропорт) ба Буряад Республикын дайдаар гарадаг Трансшэбэрэй түмэр зам гансашье ороной бүхы нютаг можонуудтай болон Европын оронуудтай бэшэ, мүн Зүүн урда Азиин оронуудтай харилсаанай зам бии болгоно.

Буряад Республика Ородой Холбооной Уласай Ази-Номгон далайн бүһэ нютагай оронуудтай харилсаа тогтооходо зохид һуури эзэлнэ. Буряад ороной дайда Байгал далайе зүүн, зүүн-урда тээһээнь хүреэлдэг, Буряадта Байгалай эрьеын шэгэй 60% байдаг. Арад зоной дунда Байгал нангин далай гэдэг. Энэ үзэсхэлэнтэ далайн эрьеын дүрбэнэй гурбан хуби Буряад орондо багтадаг.

Буряад ороной газар дайда 351,3 мянган дүрбэлжэн модо (км) талмайтай. Хэмжээгээрээ Буряад орон Германитай ойролсоо юм, Шэнэ Зеландһаа 1,3 дахин үлүү.

Уласай урда зүгөөр Монгол Уластай хилэ зурыдаг. Зүүн тээһээ Ородой Холбооной Уласай Байгалай саанахи хизаарай, баруун тээһээ багашаг зайда Эрхүү можо, Тыва Уластай хилэлдэг.

Захын сэгүүд[заһабарилха]

Зүүн сэг
116°55'E
Баруун сэг
98°40'E
Үмэнэдэ сэг
Сүхэ голой дунда урадхал (49°55'N)
Умарада сэг
57°15'N

Байгаали[заһабарилха]

Буряад ороной нютаг дэбисхэр олон үнгэ янзатай. Эндэ Швейцариин Альпууд адли байгалиин үзэгдэл, Монголой үргэн тала, Шэбэрэй ой модоные хаража болоно. Уласта ехэнхидээ нарантай сэлмэг үдэрнүүд болодог бүгөөд жэлдэ гурбан зуунһаа үлүү үдэр наран гарана. Хуурай уларилтай.

Газарай хэлбэри[заһабарилха]

Буряад ороной хамаг газар дайдаар хашарангүй ябажа харабал, халзан сагаан оройтой Мүнхэ Һарьдаг (монг. Мөнх Сарьдаг) үндэртэй (3491 м), аха дүүнэр шэнгеэр жэрыһэн Зүүн Саяан уулануудтай (монг. Зүүн Соён) (Топографуудай орьёл (ородоор: пик Топо́графов), 3044 м; Мүнхэ Саһан (монг. Мөнх Цасан), 3164 м, Түнхэнэй мундарганууд (ородоор: Тунки́нские гольцы́), 3284 м; Кропоткиной дабаан (ородоор: хребе́т Кропо́ткина), 3114 м, Бүлэнэй мундарганууд (ородоор: Бе́льские гольцы́), Ехэ Саяан (монг. Их Соён) дабаан, Хутиин мундарганууд (ородоор: Кито́йские гольцы́), Ахын дабаан (ородоор: Оки́нский хребе́т)).

Ондо хадын байгуулалтанууд: Байгалай уулата газар (ородоор: Байкальская горная область) хоёр зуунай хараанда зэлэ татан байдаг Баргажанай (ородоор: Баргузинский) (2840 м) Бархан үндэртэй, халюуран харагдадаг Һамар Дабаан (ородоор: Хамар-Дабан), Үргэдэй мундарга (ородоор: Ургудеевский голец), 2758 м) удаалан дахуулһан суутай зургаан уулануудтай, Улаан-Бургааһан (ородоор: Улан-Бургасы) (Хурха, 2758 м), Байгалай (ородоор: Байкальский), Хара болдог (ородоор: гора Черского), 2588 м, Ихаадай (ородоор: Икатский) (2588 м), Бага Һамар Дабаан (ородоор: Малый Хамар-Дабан), Хангаруулай (ородоор: Хангарульский) (2623 м), Хүрбын (ородоор: Курбинский) (1777 м), Голондын (ородоор: Голондинский) (1510), Зусы дабаан (Зусы уула, 1501 м), Худанай дабаан (ородоор: Худанский хребет), Буруул уула, 1324 м, Хамбын (ородоор: Хамбинский), Зүүн Мүрэнэй (Зуун Мориной) (ородоор: Зун-Муринский) хадын шэлэтэй;

Байгал-Ара Хингаанай хадалиг газар, хоёр хубиһаа бүридэнги байдаг: Ара Хингаан хадалиг газар (ородоор: Становое нагорье), Хойто-Мууяын (ородоор: Северо-Муйский), 2537 м, Урда-Мууяын (ородоор: Южно-Муйский) (Уендекут уула, 2665 м), Мууяханай (ородоор: Муяканский) (2473 м) дабаатай, Хойто-Байгалай хадалиг газар (ородоор: Се́веро-Байка́льское наго́рье) (Сынныр (Иняптуг уула (эвэнкеэр: Иняптук), 2578 м), Дээдэ Ангарай (ородоор: Верхнеанга́рский) (2608 м), Дэлюүн-Уранай (ородоор: Делюн-Уранский)) (2331 м) дабаатай);

Сэлэнгын дээдэ газар (ородоор: Селенги́нское плоского́рье), 1300-1800 м: Борьёогой (Боргойн) дабаан (ородоор: Борго́йский) (1240 м); Зэдын (Жадын) дабаан (ородоор: Джиди́нский хребе́т) (2027 м); Хүлүшевской (ородоор: Ключевско́й) дабаан (1802 м), Моностой дабаан, Сагаан дабаан (ородоор: Саган-Дабан), Бүргэтэй (ородоор: Бургуту́й);

  • Витимэй дээдэ газар (ородоор: Витимское плоскогорье), 1200-1500 м: Быйсыхан дабаан (1522 м); Бабанта (ородоор: Бабанты) ууланууд (2503 м);
  • Заганай дабаан (ородоор: Заганский хребет) (1382 м);
  • Малханай дабаан (ородоор: Малханский хребет) (1714 м);
  • Сагаан дабаан (1425 м);
  • Сагаан хүртэй (ородоор: Цаган-Хуртэй) (Бүгэтэй мундарга (ородоор: Голец Бугутуй), 1557 м);
  • Ябалан дабаан (ородоор: Я́блоновый хребет);
  • Акадеэмиин дабаан (уһан дорохи) (ородоор: Академи́ческий хребе́т);
  • Гурбан дабаан (ородоор: Гу́рбан-Даба́н).

Ашагта малтамалнууд[заһабарилха]

Буряад орон үнэтэй баялигаа нээгээгүй орон бэлэй. Газарай гүндэ үелхэ системын олонхи зүйл бии. Тухайлбал, алтан, ошор эрдэни (алмас), гянта (вольфрам), молибден, кварцит, шулуун нүүрһэн, хүрин нүүрһэн, бал шулуун (графит), гантиг, полиметаллнууд, түмэртэй холисо, хүнгэн сагаанай хүдэрнүүд (боксидууд), апатидууд, шулуунай шүрбэһэн, уран, сайр, берилли, хара туулган, стронци, мангантай (марганецтай) холисо, сыннырит, хризотил-шүрбэһэн шулуун, цеолит, перлит (галта уулын шэл), шэл шулуун, хас (нефрит), титанай түүхэй эд, сүүмэг хүсэлэй дабһын (фосфадай) түүхэй эд, шухаг түмэрнүүд, дис, карбонадай түүхэй эд, флюоридай түүхэй эд болон бусад ашагта малтамал байна.

Уһанай зүй[заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Буряад Уласай уһан зүй

Буряадта 25 мянган гаран гол мүрэнүүд бии, тэдэнэй дүн хамта ута — 215 мянган тухай модо. Һамар жэмэсүүдээр элбэг эдэ олон уулануудаймнай ара үбэрһөөнь бурьялан харьялһан юһэн мянга гаран булаг, горход байха.

Байгаалиин баялигууд[заһабарилха]

Гурбан зуун табин мянган дүрбэлжэн модо (км) дайдын гурбанай хоёр хубинь ой модоор бүрхөөгдэнхэй. Хододоо ногооржо байдаг юһэн зүйлэй шэлбүүһэтэ модод ургадаг, гол түлэб дүшэн янзын набшаһата модоор холимог байдаг.

Уласай бахархал гэхэдэ алдарта аршаанууд болоно. Тэдэнэй олонхинь аяар ⅩⅦ-ⅩⅧ-дугаар зуунай үедэ бии болоһон түүхэтэй. Эдэ аршаанууд ехэнхидээ Буряадай баялиг болохо халуун уһатай булагууд, эмнэлгын шабарнуудын хажууда байдаг. Мэдээжэ Түнхэнэй Аршаан, Хабаансхын Халуун аршаан болоно.

Буряад орондо амитан, ургамалай аймаг олон янза байдаг. 2500 янзын амитад болон загаһад, тэдэнэй 250-ниинь гансал Байгал далайда болон тэрэниие тойроһон газарта байдаг. Улаан Номдо ороһон, онсо шухал, хобор зүйлэй амитан, ургамал олон юм. Байгалай хаб загаһан, омоли, баргажанай булган бүхэ дэлхэйдэ алдартай. Байгал нуурай зүүн эрье оршомоор эмэй ургамал элбэг бии.

Түүхэ[заһабарилха]

Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Ехэ Монгол Уласынь бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

16-р зууны үеэс алтан, ангиин арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Ород Уласын худалдаачид, цэргүүд суурьшиж эхэлсэн аж. Ородууд 1666 онд Үдэ голын хөндийд цайз барьж, Дээд Үд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үдэ хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Ородын мэдэлд шилжсэн байна.

Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Жибэн улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улас Дээд Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Уласад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буряад Монгол Улас болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус уласынь нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.

1991 оны 5 сарын 27-нд Бүгд Найрамдах Буряад Улас болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12 сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, 1994 онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход Леонид Потапов тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.

Буряад-Монгол ороной түүхэһээ[заһабарилха]

Дэлгэрэнгые Буряад-Монгол ороной түүхэ һэдэбые үзэнэ үү.
Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Аазиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Хуушан шудалалай эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүдһээ[заһабарилха]

Хэдэн мянган жэлэй саана Буряадай нютагууд мүнөөнэй халуун оронуудайхидал адлирхуу уларилтай, элбэг баян ургасатай байһан гэлсэдэг.

Халуун орондо амидаран бэлшэжэ ябадаг олон түрэлэй амитадай (арсалан заан (мамонт), дүрбэ-табан меэтэр ута бэетэй хирһэн, анааша, абарга томо матар мэтын олон ан арьяатан, томо шубуудай) яһан газар бүриһөө олдожо байдаг.

Жэшээлхэдэ, Эбилгын доодо захын Толгойн баруун хажууда нэгэ нүхэн доторһоо хэдэн арбаад мянган жэлэй саана ябаһан хори шахам томо, жэжэ элдэб ан арьяатанай толгойнууд олдоо һэн. Эндэ ганса толгойнууд зүндөө сугларһан бэшэ, харин хүнүүд ангуудые алажа эдеэд, толгойнуудыень нэгэ газарта хаяһан байжа магад.

Буряадай урда аймагуудай хадануудаар сахариг томо эбэртэй аргали хонид, хүдөө талада шулуу эдидэг ёло шубууд 200-250 жэлэй үе хүрэтэр амидаржа ябаһан болоно. Шулуун түхэлтэй ёлын хоргол түүжэ, эмдэ хэрэглэдэг байһан юм. Сагаан хойлог, тугад шубууд бүри 1900 он болотор үсөөхэн тэды үзэгдэдэг байгаа.

Буряад орон нютагуудаар ажаһууһан зон хожомхон болотор, эльгэн хара шулуу, сагаан мана, хүрин ногоон яшал ба бэшэ хурса эрмэгтэйгээр ялтардаг шулуунуудаар эритэ зэбсэг, хутага, шүбгэ мэтые бүтээдэг, модо сабшажа ялтаха, ан харбаха һомоной зэбэ хэдэг, малай шарха отолжо эмнэдэг шулуун хутага, буугай ба хэтын сахюур һаяшаг болотор хэрэглэдэг байһан. Хүн зон улам шадамар боложо, зэд сад, хүрэл болбосоруулжа, зэбсэг бүтээхэ арга олоод, түрүүшээр харбаха һомоной зэбэ, хутага, шүбгэ ба бэшэ зүйлнүүдые бүтээдэг болоһон юм. Тэрээнһээ хойшо хүнүүд түмэрөөр элдэб эритэ зэбсэгүүдые дархалдаг, тиигээд хоол хүнэһэеэ ядаралгүй хангадаг болоһон аад, дэлхэйн баялигай, ан гүрөөлэй хомордоходо, адууһа мал олоор баридаг болоһониинь буусын байрануудай үлэгдэлнүүдһээ элирэн харагдана.

Буряад эртэ урдын үльгэр түүхэдэ дурдагдадагай ёһоор, түмэр болбосоруулан хэрэглэдэг болоһоор нилээхэн үнинэй гэхэ гү, али гурбан мянган жэл үнгэрһэн байха. Түмэр хайлуулдаг эртэ урда сагай хаягдаһан һууринууд, түмэрэй шулуу абадаг агынууд олон газар олдодог, тэрэ сагай дархашуулай хэһэн түмэр зэбсэгүүдэй жэбэрсэгүйнь эрдэмтэдые нилээд һонирхуулдаг юм.

Хүн зон үдэхэдөө, мал олоор үсхэдэг болоһон, элдэб зэбсэгэй элбэг, болбосоронгы болохо тума байгаалиин зэрлиг ургамалнуудые хэрэглэлгэ улам һайжарһан, ойн модо отолон ашагладаг, газар хахалжа таряа таридаг, һубаг малтадаг боложо эхилһээр олон жэл үнгэрөө. Тэрэ үни холын һубаг, хахалһан газарнуудаар ямар хүнүүдэй ажаһууһаниие Буряад хуушанай шудалалай эрдэмтэд (архиологууд) шэнжэлхэ тодорхойлжо шэнжэлдэг байха юм.[7]

Түүхын дурасхаалта зүйлнүүд тухай[заһабарилха]

Буряад Уласай баялигуудта хабаатай Байгалай урда талын эртэ урдын дурасхаалта зүйлнүүд (хүшөөнүүд) тухай үсөөхэн тэдыгээр бэшэхэ хүсэлэнтэйб.

Буряад ороной газар нютагуудта хэдэн мянган жэл соо хүн зоной бүтээһэн дурасхаалта тэмдэгүүд, харгы зам шадарай хабсагай шулуунда зураһан зурагууд олон байдаг. Тэдэ бүхы зурагууд ба хүшөөнүүд ехэ удха шанартай. Үзэг бэшэггүй аяар тэрэ балар барга сагай хүнүүдэй ямар байдалтай байһые, хэды шэнээн адууһа мал, эд зөөри баридаг, ямар ан гүрөөл агнадаг байһые түүхэ домог болгон, тэгшэ хабсагайн шулуунда зураглан дүрсэлэн бэшэһэн байдаг. Зэрлиг шахуу байдалтайшье һаа, хүн түрэлтэн орон нютагтаа, оршон байдалдаа омогтой байһанаа, хойто үеынгөө зондо мэдүүлхэ арга олоһон болоно хаш. Наһа бараһан хүниие хадагалхадаа, тэрэнэй хэргэм зэргын ёһоор хэтын хэтэдэ мартагдахагүй ехэ, бага дурасхаалай тэмдэгүүдые хэдэг байгаа. Тэдэниие хүшөө шулуун гэжэ нэрлэдэг. Хүшөөнүүд гурбан янза байдаг:

  1. Шулуу обойлгожо сомоһон гү, али дундаа хонхортой хүшөөнүүдые үни холын нүүдэлшэдэй тэмдэг гэдэг.
  2. Хабтагай томо шулуу һуулгажа хэһэн хүшөөе хэргэдэй ба зэргэ ехэтэй ондоо хүнүүдэй хүшөө гэхэ. Тэрээниие хэрэгсүүр гэжэ нэрлэдэг. Эдэнь Буряад, Монгол, хэргэд ба бэшэ нүүдэл зоной холимог хүшөөнүүд гэлсэдэг. Шулуу һуулгажа хэһэн хүшөөнүүд ехэнхидээ 900—1200 онуудай хоорондохи үедэ табигдаһан гэжэ шэнжэлэгдэнхэй юм ха.
  3. Гурбадахи янзын томо хүшөөнүүд ехэнхидээ шулуунуудые тэбхылгэжэ, бага гонзогороор һубарюулжа табиһан, газаагуурнь шулуугаар тэбхэр гү, али түхэреэн хашаа баряад, дүрбэн зүгтэнь алагдаһан моринойнь дүрбэн табгай булажа, дээрэнь багахан шулуу обойлгоод, мяхыень тэндэ байлсаһан зон эдеэд тарадаг байһан гэхэ. Эдэ хүшөөнүүд нүгшэһэн баян, ноён зэргэтэй хүнүүдтэ табигдаһан түүхэтэй юм хаш.

«Шулуун дуугай болобошье, түүхэ хөөрэдэг юм» гэһэн эртэ урдын домогой үгэ олондо мэдээжэ байха. Бодос зүйн (фиизикын) , тоогой ухаанай (математикын), газар шудалал (геолоогиин), кибернеэтикын шэнэ туйлалтануудые хуушанай шудалал (археолоогиин) шэнжэлгэдэ хэрэглэхэ талаар БНЗНЖУХ-(г)ой (СССР-эй) Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй хуушанай шудалалай таһагай эрдэмтэд хэдэн мянгаад жэлдэ хадагалагдажа байһан һонирхолтой нюусануудые элирүүлнэ. Энээнэй ашаар хүн түрэлтэнэй ажабайдалай хүгжэһэн гол шатанууд болон зарим дурасхаалта зүйлнүүдэй наһа жэлые бүришье мэргэнээр тодорхойлно.

Дурасхаалта зүйлнүүдые оложо, наһыень тодорхойлһоной һүүлдэ тэдэниие гэмтээнгүй хадагалха, ямар бодосуудһаа бүридэһыень, ямар аргаар бүтээгдэһыень элирүүлдэг байна. Тиимэ мэдээнүүдые үндэһэ болгон, эртэ урдын соёл болбосоролой яагаад дэлгэрһые, тэрэ сагай арад зоной ажабайдалай дэбжэлтэ, харилсаа холбооной ямар байһые мэдэдэг.

Байгалай үмэнэхи хада ба губи талануудта эртэ урдын буусанууд, түүхэтэ зурагууд, хүшөөнүүд бии байдаг. Тиимэһээ ородой элитэ ехэ эрдэмтэд, тусхай һургуулитан тэдээн тушаа бүри үнинэй анхаралаа табидаг байгаа. 1675 ондо Мушхавааһаа Хитадта һууха элшэн һайдаар эльгээгдэһэн Михооло Спафаарий эртэ сагай буусанууд, эбдэрхэй һандархай ба эзэгүй хотонууд, эртэ урдын таряалангай, һубагай үлэгдэлнүүдые харгыдаа хараһанаа һонирхон бэшэһэн байдаг. Тэрэнэй хойно зуун жэл үнгэрөөд байхада, ородой агууехэ хубисхалша, уран зохёолшо А. Н. Радиищев Ородой зүүн зүгэй олон арадуудай түүхэ зохёон бэшэхэ зорилго урдаа табиха зуураа, Буряад угсаатанай эртэ урдын түүхэ болон бүришье эртэ сагай археологиин дурасхаалта тэмдэгүүд, тэрэ тоодо Алтайн ба Ононой, Үргэнын губи тала, хада уулануудһаа олдоһон урда сагай үнгэтэ түмэрэй уурхайнуудта анхаралаа баһал табилсаһан байдаг. Удаань, арбан юһэдэхи зуун жэлэй турша эрдэмтэд болон нютагай юрын хүнүүд Байгалай үмэнэхи тала губи, хада уулануудһаа олдоһон үни галабай үлэгдэлнүүдые ехээр һонирходог болоһон байгаа.

Буряад-Монголой түрүүшын эрдэмтэн Банзарай Доржо (Доржи Банзаров) бүтээлнүүд соогоо Буряад зоной урдын байдал тушаа бэшэһэн байха юм. ⅩⅨ зуунай һүүлдэ, ⅩⅩ зуун жэлэй эхеэр эрдэмтэн К. Д. Талькоо-Грынцеэвич гэгшэ Байгалай урда талаар ехэхэн ажал хэжэ, олон тоото һонирхолтой юумэнүүдые олоһон байха.[8]

Шэнэ сагай шэнжэлгын эхиндэ[заһабарилха]

Эртэ урда сагай элдэб зүйлнүүдээр түүхэ шэнжэлдэг хуушанай шудалал зүблэлтэ (совет) үедэ ехээр хүгжэһэн байна. 1928 онһоо БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй (акадеэмиин) хуушанай шудалалай тусхай экспедиици эндэ анхан малталгануудые хэжэ эхилээ һэн. Тэрэнэй хүдэлмэридэ Буряадай соёлой дээдэ һургуули, БНЗНЖУХ-(г)ой Шэнжэлхэ ухаанай хүреэлэнэй эдэй соёлой түүхын хүреэлэн, хизаар ороноо шэнжэлдэг эдэбхитэн хабаадалсаа бэлэй.

Нэгэ жэшээ дурдая. 1951-1952 онуудта түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадниковай хүтэлбэрилһэн шэнжэлгээнэй анги (экспедиици) Улаан-Үдэ шадарай Толгой гэжэ хадын хормойдо малталга хэхэ зуураа, үни үхэжэ дууһаһан томо, жэжэ амитадай олон тоото яһануудые олоһон байгаа. Эдэ яһанууд хэдэн меэтэр газар доро, гол мүрэнэй үндэр эрье сооһоо олдоо һэн. Энээнһээ харахада, хэдэн арбаад мянган жэлэй урда тээ Сэлэнгэ мүрэнэй уг һабань, мүнөөнэйхиһөө ондоо тээгүүр, нүгөө хүтэлөөр урдадаг байһан шэгтэй байба. Тиин эндэ арсалан заан, хирһэн, зэрлиг буха, элжэгэн, аса туруутай морин, мүн тэрэ үеын ан арьяатан, туйлай томо шоно, томо баабгай, мүнөө сагта халуун орондо ябадаг ута эбэртэй оронго гүрөөһэн гэхэ мэтэ амитадай яһанууд нэгэ газарта орхигдожо, шоройгоор булагдаһан байба.

Толгой хадада олдоһон эдэ амитадай үлэгдэлнүүдые үндэһэлэн, оршон тойронхи нютагуудта урда дээрэ үеын хүнүүд анхан яажа амидардаг байһые, байгаалиин ямар байдалда тэдэнэй ажаһууһые дүүрэн ойлгожо боломоор. Мүн тэрэ шадар Ошуурхаб тосхоной захада, эртэ балар сагай хүнэй буусаһаа малтажа олоһон зүйлнүүд тон һонирхолтой. Эндэһээ олдоһон зүйлнүүд Толгой хадынхитай тон адли байба. Тэрэ шадар шулуугаар хэһэн зэбсэг багажанууд, туйлай томо хайнаг үхэрэй эбэр ба яһан, зэбсэг болодог бугын эбэрэй үлэгдэл, бугын ба томо хилмэ загаһанай яһанууд холисолдон хэбтээ һэн. Эндэ байрлаһан хүнүүд шулуу мүлижэ шадаха болоодүй, харин зэр зэбсэгүүдые гол мүрэнэй эльгэн хара шулуугаар хэмхэлжэ, хурса эри гаргаһан байба. Эндэһээ олдоһон гайхалтай зүйлнүүдэй нэгэн гэхэдэ, яһаар шүдэлжэ хэһэн һэрээ болоно. Энэнь хэлбэреэрээ Зүлхэ мүрэнэй эхиндэ, мүн Баруун Эброоподохи хабсагайн хүмэг сооһоо олдоһон эртэ сагай һэрээнүүдтэй тон адли байна гэжэ А. П. Оклаадников хэлэһэн байдаг. Энээгээр үндэһэлжэ хэлэбэл тэрэ сагай хүнүүдэй ходо загаһа барижа эдидэг байһаниинь тодорно. Түүхэтэ зурагууд, хүшөө шулуунууд, буусанууд Буряад арадай түүхэтэй таһаршагүй холбоотой.

Түүхын эрдэмэй дооктор А. П. Оклаадников хэдэн хабсагайн түүхэтэ зурагуудые буулгажа абанхай. Тиигэбэшье олон газарай зурагууд буулгажа абтаагүй, эбдэржэ баларжа, үгы боложо байдаг. Оронго голой адагтахи нэгэ улаан хабсагайн үбэртэ арбан гурбадахи зуун жэлэй түрүүшын хахадта, Монгол бэшэгээр бэшэһэн ехэ бэшэг байдаг һэн. Тэрэнэй эхиндэ: «Бурхан тэнгэриин үүдэн, эсэгэ үбгын богоһо, бурхан галта уулашни, энхэ тайбан нютагшни» — гээд, саашадаа туйлай олон үгэ бэшээтэй байдаг бэлэй. Теэд Сэлэнгэ мүрэниие үгсэһэн түмэр зам табихадаа, тэрэ бэшэгтэ хабсагайе задалжа абаһан байгаа. Тиимэ ушарнууд али олон үзэгдэнэ.

Хүннүгэй үедэ[заһабарилха]

Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Аазиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар хүннүгэй (хунну) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр 1 зуун жэлэй һүүл 3 зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

Тэдээн соо, түрүүлэн хэлэбэл, олонхинь монгол, зарим тэды түнгүүс, ираан, хути (хид), юкагир, түүрэг, саамояд гарбалай зон байһан гэхэ. Түүхын баримтануудай ёhooр Хүннү хадаа Түб Аазиин нүүдэлшэдhээ бүридэhэн хүсэтэ гүрэн түрэ байгуулжа, 300 жэлдэ байгаа.

Монгол эзэнтэ уласай үедэ[заһабарилха]

Тэрэнэй удаа хэдэн мянгаад жэлэй хугаасаа соо нүүдэлшэдэй гүрэн түрэнүүд хубилжал байдаг һэн ха. Һүүлэй һүүлдэ Чингис хаан 1206 ондо монгол угсаатаниие ехэбшэлэн нэгэдхэжэ, Монголой эзэнтэ гүрэниие байгуулһан гээшэ. Тэрэ гүрэн түрын айхабтар шанга журам доро Байгалай урда бэеын хизаарай олон угсаатан Чингис хаанай мэдэлдэ ороод, тэрэнэй уг удамуудай дайшалхы албанда ябаа юм. Чингис хаанай гүрэн түрын унахада, баян газарай эзэдэй (феодаалнуудай) зүрилдөөтэй, хёмороотой Монгол гүрэн үлөө һэн. Байгал далайн хойто, урда бэе руу нүүжэ ерэһэн олон обог, угсаатан тэрэ Монгол гүрэнэй мэдэлдэ һааб даа.

Ородто[заһабарилха]

16-дугаар зуун жэлдэ Ородой эзэнтэ гүрэн хилэеэ зүүн зүг руу үргэдхэжэ эхилээ. Тиигэжэ Байгал тээшэ зүдхэһэн хозахануудта (хасагуудта) энэ хизаарай арад зон дайрагдаһан юм. 1666 ондо Үдэ голой үндэр эрье дээрэ ород хозаханууд модон хэрэм бариба. Тэрэ хадаа хожомоо баян наймаашадай Дээдэ-Үдэ хото, мүнөөнэй Буряад ороной ниислэл Улаан-Үдын эхин байгаа. Ород (Росси) гүрэнэй хилэ можоёо шангадхаһанһаа уламжалан, Буряад угсаата зон үлэгшэ Монголһоо амяарлагдаа бэлэй. Хаанта засаг Байгалай урда бэедэ өөрынгөө хүтэлбэриин захиргааниие байгуулба. Гэбэшье Буряад-Монголнууд өөһэдынгөө толгойлогшо хүтэлбэрилэгшэдтэй һэн. Тэдэнь Зүүн Шэбэрэй (Сибиириин) захиргаанай хиналта доро бэлэй. Шэбэрые һэтэ гараһан түмэр замай барилга, мүн Ородые Зүүн-урда Аазиин оронуудтай холбоһон заншалта тэмээн хамбы гэхэ мэтэ 18-19-дүгээр зуун жэлнүүдтэ Байгалай урда бэеын хизаарай эдэй засагай (эконоомикын) хүгжэлтэдэ ехээр нүлөөлөө юм.

Буряадай газар нютаг 17-дугаар зуунай дунда үедэ Ородой Хаанта Уласай бүрилдэхүүндэ орожо, эхилээд Инисе, Яхад хотын захирагшын харьяанда байгаа. Эрхүүгэй воевоодствын бии бололгоһоо (1672) хойшо Байгал хойто Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Булаганай, Идын остроогууд, Бирюүльскэ слободаа, хожом Байгал урда Дээдэ Ангарай, Баргажанай, Бабантын, Үдын, Сэлэнгын, Итансын, Хабаансхын, Яруунын остроогууд тэрэнэй зайда оробо. Дундада газар Нэршүү хотодо хүтэлэгдэбэ.

18-дугаар зуун жэлэй 40-д онуудта буряад зон хүтэлхэ ула «хонтоорнууд» байгуулагдажа эхилнэ. Анаагай хориин арбан нэгэ обогуудай хонтоор түрүүшын болобо. Эдэ хонтоорнууд «Устав об управлении инородцами» (1822)-ин ёһоор тайшаа толгойлһон Степной дүүмэ нэрэтэй байгаа. Эрхүү гүбеэр Алайрай, Булаганай, Дээдэ Зүлхэ мүрэнэй, Идын, Ойхоной, Худын, Түнхэнэй долоон дүүмэтэй (1886-1890 онуудта болюулагдаһан).

Байгал урда газарта 1851 ондо Дээдэ Үдын, Нэршүү остроогуудһаа шэтэ түбтэй Байгалай шанад (Забайгалиин) можо байгуулагдаба. Тэрэ Баргажан (Баргажанай степной дүүмэ), Дээдэ Үдэ (Хориин степной дүүмэ), Сэлэнгэ (Сэлэнгын, Хүдэриин (Хударын) степной дүүмэнүүд), Шэтэ (Агын, Үрүльгын степной дүүмэнүүд) дүрбэн тойрогтой. 1884 ондо Байгал шанад можо Амуур шадар генераал-губирнааторствын бүрилдэхүүндэ оробо.[9]

Зүблэлтэ засагай үедэ[заһабарилха]

1917 оной Арбадахи һарын ниигэм журамта хубисхал (Октябриин социалис революци) Байгалай урда бэе, Ород хоёрой харилсаае саашадань үргэлжэлүүлээ. Буряад газарай баруун хуби (Буряад-Монгол өөртөө засаха можо) БНОрЗХЖНУ-ай зайда оробо. Зүүн хубинь Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай бүрилдэхүүндэ багтажа байгаад, 1921 оной дүрбэдэхи һарын 27-до Буряад-Монгол өөртөө засаха можо болобо. АДБНУ 1922 ондо ЗХУ-ай бүрилдэхүүндэ орожо, 1923 ондо табадахи һарын 23-да хоёр өортөө засаха можоһоо Бүгэдэ Найрамдаха Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас (АССР) байгуулагдаба. 1937 ондо Зүүн Шэбэрэй хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай (республикын) мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха (автономито) тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг (Усть-Ордын) тойрог болоно.

Зүблэлтэ үе сагай һайншье, муушье үйлэ хэрэгүүдые бүхы гүрэнтэй адли Буряад-Монгол орон амасаха баатай һэн. Зүблэлтэ засагай жэлнүүдтэ уласай хүдөө ажахы ехээр хүгжөө. Арадай ажахын 60 шахуу һалбари, тэдэнэй тоодо ниидэхэ онгосо (самолёт) бүтээлгэ, машиина бүтээлгэ, элшэ хүсэн, шулуу нүүрһэнэй, ашагта малтамалнуудай, модо болбосоруулгын гэхэ мэтэ Буряадай ажаүйлэдбэриин һалбаринууд БНЗНЖУХ-ой (СССР-эй) бүхы эдэй засагай (экономиическа) райоонуудтай нягта харилсаатайгаар хүгжөө һэн. Буряад-Монгол орондо байгуулагдаһан томо үйлэдбэринүүдэй (завоодуудай) олонхинь сэрэгэй (оборонын) бүтээл (продуукци) гаргадаг байжа, улас хаалгатай гуримаар бусад дэлхэйһээ холодуулагданхай байгаа.

Илангаяа зүблэлтэ засагай үедэ Буряад-Монгол ороной һургуули һуралсал, эрдэм ухаан, соёл ехээр хүгжэжэ, түүхэдэ ороо. Ородой Шэнжэлхэ ухаанай акадеэмиин Шэбэрэй таһагай Буряадай Шэнжэлхэ ухаанай түб, уласай дүрбэн дээдэ һургуули, 20 гаран теэхникүм, тусхай дунда һуралсалай газарнууд — эдэ бүгэдэ эрдэм ухаанай, мэргэжэлэй ехэ хүсэн гээшэ, ерээдүйн сагта уласай эдэй засаг (эконоомико) хүгжөөхэ хэрэгтэ түлхисэ үгэхэ хүсэн мүн.

1958 ондо «Монгол» гэһэн нэрэ зэргэ хуули бусаар болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Өөртөө Засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.

1990 оной арбадахи һарын 8-да уласай "өөртөө засаха" гэһэн нэрэ зэргэ болюулагдажа, бүрин эрхэтэ Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас гэжэ шэнээр соносхогдoo һэн.

1991 оной гурабадахи һарын (маартын) 27-до Буряадай Уласай Хурал (Парлаамента) уласай нэрэһээ "Зүблэлтэ", "Ниигэм Журамта" гэһэн элирхэйлэгшэ үгэнүүдые болюулжа, "Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас" болгобо. Бүрин эрхэтэ улас, өөрын Үндэһэн хуулитай, хуули гаргаха, тэрэниие хэрэг дээрэ бэелүүлхэ засагтай. 1994 ондо Буряадай түүхэдэ түрүүшын Юрэнхылэгшэ (Перзидеэнтэ) һунгагдаа һэн.[10]

Хүн зон[заһабарилха]

Буряадай хүдөө (Улаан Үдын урда)

Мүнөөнэй байдалаар Буряад Республикада 969,1 мянга илүү зон амидардаг.

  • Хүн зон: 969 100 (2005)
    • Үдхэн тоото зон: 2,8 хүн/модо² (2005)
    • Хотын зон: 584 970 (2002), 59.6 %(2005)
    • Хүдөөгэй зон: 396 268 (2002), 40.4% (2005)
    • Эрэ хүнүүд: 467 984, 47.7% (2002)
    • Эхэнэр: 513 254, 52.3% (2002)
  • 1000 эрэ хүнэй эхэнэр: 1,097 (2002)
  • Дунда наһан: 31,6 жэл (2002)
    • Хотын зоной: 31,2 жэл
    • Хүдөөгэй зоной: 32,2 жэл
    • Эрэ хүнэй: 29,4 жэл
    • Эхэнэрэй: 33,9 жэл
  • Гэр бүлэй тоо: 322 289 (958,402 хүнтэй)
    • Хотын: 197 651 (566 755 хүнтэй)
    • Хүдөөгэй: 124 638 (391,647 хүнтэй)
  • Хүн зоной хубилуулгын тоо бүридхэл (2005)
    • Түрэлгэнүүд: 13,551 (14,0%)
    • Үхэлнүүд: 15,144 (15,7%)

Яһатанууд[заһабарилха]

Энэһээ гадна 21 мянгаһаа үлүү өөр 100 яһатанай түлөөлэгшэд амидаран һуудаг юм (2004 оной нэгэдэхи һарын 1-эй байдалаар) [1]

бэшэлгэ 1926 1 бэшэлгэ 1939 бэшэлгэ 1959 бэшэлгэ 1970 бэшэлгэ 1979 бэшэлгэ 1989 бэшэлгэ 2002
Буряадууд 214,957 (43.8%) 116,382 (21.3%) 135,798 (20.2%) 178,660 (22.0%) 206,860 (23.0%) 249,525 (24.0%) 272,910 (27.8%)
Һоёдууд 161 (0.0%) 2,739 (0.3%)
Ородууд 2 258,796 (52.7%) 393,057 (72.0%) 502,568 (74.6%) 596,960 (73.5%) 647,785 (72.0%) 726,165 (69.9%) 665,512 (67.8%)
Украинецууд 1,982 (0.4%) 13,392 (2.5%) 10,183 (1.5%) 10,769 (1.3%) 15,290 (1.7%) 22,868 (2.2%) 9,585 (1.0%)
Татарууд 3 3,092 (0.6%) 3,840 (0.7%) 8,058 (1.2%) 9,991 (1.2%) 10,290 (1.1%) 10,496 (1.0%) 8,189 (0.8%)
Хамнигад 2,808 (0.6%) 1,818 (0.3%) 1,335 (0.2%) 1,685 (0.2%) 1,543 (0.2%) 1,679 (0.2%) 2,334 (0.2%)
Бусад 9,440 (1.9%) 17,277 (3.2%) 15,384 (2.3%) 14,186 (1.7%) 17,630 (2.0%) 27,519 (2.7%) 19,969 (2.0%)
  1. 1926 ондо Буряад-Монголой Автономито Зүблэлтэ Ниигэм Журамта (Социалис) Уласта Ага Буряад, Усть-Ордагай Буряад, Онон, Ойхон аймагууд оруулаа. Тиимэ ушарһаа 1926 оной бэшэлгын мэдээнүүд 1939 оной, орой бэшэлгэнүүдэй мэдээнүүдтэй сасуудхаха аргагүй;
  2. Ородой тоодо 51 хоозаха хүн;
  3. Татаар тоодо 1 хэрэшэн.

Бусад яһатанай тоо:

бэшэлгэ 1959 бэшэлгэ 1970 бэшэлгэ 1979 бэшэлгэ 1989 бэшэлгэ 20021
Еврейнууд2 2700 2100 1600 1200 558
Белорусууд 1600 2300 3455 5338 2276
Чувашууд 1282 1307 864
Немцүүд 1648 2126 1548
Эрмээлууд 682 2269 2165
Казахууд (хасаг) 605 1270 711
Узбегууд 486 994 596
Грузинууд3 318 612 398
Яхадууд (саха), 415 707 283
Урянха (тыва) 137 476 405
Киргизүүд (хоорай) 91 176 121
  1. Тэрээнһээ гадна, 2002 оной байдалаар Буряадта иимэ яһатан бии: БНМУ, БНХАУ-ай монголшууд — 322, дагуур — 1 эхэнэр [11], хальмаг — 71 хүн; англичанууд — 3 хүн, абаза — 6 хүн, абхазууд — 9 хүн, аварууд — 118 хүн (тэрэ тоодо 1 андал хүн), адыгеецууд — 4 хүн, азербайджанецууд — 1674 хүн, алтайцууд — 64 хүн, американцууд — 20 хүн, арабууд — 2 хүн, Дунда Азиин араб — 2 хүн, атурая — 1 хүн, бажигид («иштэг мангад») — 539 хүн, бараанса хүн— 21, болгаринууд— 62 хүн, балкарецууд (добо хүн) — 7 хүн, вьет — 24, гагаузецууд — 29 хүн, грекууд — 23 хүн, дарга — 65, долган — 8, дүүнган (хуйхуй) — 7, езиид — 7, жибэн хүн — 5, ижор — 1, ингушууд — 42, испанецууд — 1, итальянецууд — 4, ительменууд — 3, кабардинцууд («уулын мангад») — 43, камчадал — 4 хүн, карелецууд — 21, куманды — 3, кубанецууд — 3, курдууд — 16, лаак — 17, латвийцууд— 71 (тэрэ тоодо 1 латгал), литовецууд — 243, лезгинууд — 206, мансинууд — 3, маринууд — 390 (тэрэ тоодо 2 уулын мари, 15 нугын ба дундада мари), молдаванинууд — 431, мордва — 685 (тэрэ тоодо 7 мокша), нани — 8, ненец — 5, нивх — 6, нохой («мангад») — 9 хүн, нохойбак — 6, ольча (нани) — 11, осетинууд — 136 хүн, парсиг — 1, полягууд — 249, пуштун — 25, рома — 290, сельхуп — 2, сербууд — 5, солонгос (хорёо) — 596, финнууд — 21 (тэрэ тоодо 1 Ингриин финнууд), черкесууд («уулын мангад») — 3, чеченцууд — 145, табасаран — 33, таджигууд — 251, талыш — 6, Хэрэмэй татар — 1, таат — 2, тэлэүүд — 2, тофазүгдэ», «уряанхад») — 4, түүрэг — 54, түркменууд — 41, уйгар — 33, урумын — 23, үди — 5, удмуртууд — 339, үдэгэ — 1, хантанууд — 26, харакалпак — 6, харасай («уулын мангад») — 35, энэдхэг хүнүүд — 3, киргиз — 507, хитадууд (ханьцууд) — 635, хунгар (мажар) — 23 хүн, коми-зыряан — 42, коми-паарма — 52, кумык — 77, цахуур — 1, чехууд — 15, шор — 6, ортон — 12, эскимоос — 2, эстонцууд — 55, ондоо — 56 (тэдэ тоодо түгэд, хамниган), яһатанаа нюуһан — 870.
  2. Еврейнуудай тоодо 1 таат жууд, 1 Дунда Аазиин еврей, 3 караим.
  3. Гүржиин тоодо 1 аджаар хүн, 1 мегрел хүн.

Түрын дуулал[заһабарилха]

Мүнөө үеын Буряад гэр. Буряад жиирэй багажа, буу зэбсэгүүд
Buryatia02.png

Буряадай засагай толгойлогшо — 4 жэлэй һунгаһан Юрэнхылэгшэ байна. Мүнөөнэй 2007 Юрэнхылэгшэ — Вячеслаав Наговиицын. Урдахи Юрэнхылэгшэ Леониид Потаапов, 1994 оной долоодохи һарын 1-дэ, 1998 ондо (дуунуудай 63,25%), 2002 оной зургаадахи һарын 23-да (дуунуудай 67% гаран) һунгаһан. Юрэнхылэгшэ болохо хүрэтэр, Потаапов Уласай Дээдэ Зүблэлэй түрүүлэгшэ байгаа.

Уласай хурал — 4 жэлэй һунгаһан Арадай Хурал байна. Арадай Хуралда 65 дибатхаад оруулна.

Буряад Улас 6 хото, 21 аймаг, 29 хотын түхэлэй тосхон болooд 614 хүдөө һуурин бии юм. Хото гэбэл: уласай ниислэл – Улаан-Yдэ, Галуута, Захайнаман (Захаамин), Хяагта, Хойто-Байгал, Баабуушкин. Буряад уласай ниислэл — Улаан-Үдэ хото (ородоор: Улан-Удэ). 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ (ородоор: Верхнеудинск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг.

Аймагууд (Хүн ама 01.01.2010[12])

5 мянган гаран ажаһуугшадтай һуурин газарнууд
2005 оной нэгэдэхи һарын 1-эй байдал
Улаан Үдэ 352,6 Баргажанай Адаг 7,1
Хойто-Байгал 25,8 Хэжэнгэ 6,6 (2002)
Галуута 25,4 Турантай 6,4 (2002)
Хяагта 18,8 Хабаансха 6,4 (2002)
Сэлэнгэ 16,1 Нашан 6,1
Захаамин 13,0 Баргажан 6,0
Хурамхаан 6,0 (2002)
Нохой 10,6 Нарһата 5,9 (2002)
Ара Гол 10,2 Доодо Ангар 5,5
Бэсүүр 9,7 (2002) Мухар Шэбэр 5,5 (2002)
Хори 8,1 (2002) Загарай 5,5
Хаамин 8,1 Хэрэн 5,4 (2002)
Цагаатайн Шэбээ 7,7 (2002) Халюута 5,3 (2002)
Эбилгэ 7,2 (2002) Шэнэ Элхи 5,1 (2002)

Эдэй засаг[заһабарилха]

Буряад орон өөрын хүгжэлэй ябасадаа нүүдэлэй мал ажахы болон гар урлалай ажалһаа агаарай хамжаан, уул уурхайн арга зүйн хүртэл шата зам дабажа гараһан гэхэдэ болоно. Мүнөө сагта модо, эсэжэ (целюлоозо), ангай арһа, барилгын эд (материал) гэхэ мэтые үйлэдбэрлэн гадаадын оронуудта эльгээдэг.

Буряадай ниислэл — Улаан-Үдэ — хэдэн томо үйлэдбэриин оронууд байдаг: Улаан-Үдын авиациин үйлэдбэри (завоод), Улаан-Үдын локомотиив, вагоон заһабарилгын үйлэдбэри, ХАБ Улаан-Үдэстальмост болон бусад.

Болбосорол[заһабарилха]

Дээдэ һургуулинууд:

  • БГХАА (БГСХА): В. Р. Филиипэйн нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын акадеэми. 1932 ондо Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуули байгуулагдаһан байгаа;
  • БГЕҺ (БГУ): Буряадай гүрэнэй ехэ һургуули. Мүн лэ 1932 ондо байгуулагдаһан юм. Банзарай Доржын нэрэмжэтэ Багшын олон шэглэлэй дээдэ һургуули байһаар, 2000 ондо Гүрэнэй ехэ һургуули боложо хубилгагдаад, хүдэлжэ байна;
  • ЗШГСУА (ВСГАКИ): Зүүн Шэбэрэй Гүрэнэй соёл уралигай акадеэми. 1960 ондо номой һангай хүдэлмэрилэгшэдые бэлдэхэ дээдэ һургуули гээд нээгдэһэн байгаа. Байн соёлой дээдэ һургуули, хожомынь акадеэми болоо;
  • ЗШГБАЗЕҺ (ВСГТУ): Зүүн Шэбэрэй гүрэнэй болбосоруулха арга зүйн (технолоогиин) ехэ һургуули. Улаан-Үдэ хотын дээдэ һургуулинуудай эгээл залуунь юм. 1962 онһоо болбосоруулха арга зүйн дээдэ һургуули гэжэ нээгдэһээр хүдэлнэ.

Мүнөө Мушхаваа, Тоомск, Новосэбирск, Эрхүү хотонуудай 11 дээдэ һургуулиин һалбари һургуулинууд Улаан-Үдэдэ нээгдэнхэй.

Олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд[заһабарилха]

Хэлхеэ холбоон, араади (раадио), зурагта араади нэбтэрүүлгэ (телевиидени)[заһабарилха]

Хубисхалай урда Дээдэ-Үдэ хотодо оройдоол 280 номертой гараар холбогдодог утаһанай хорёо (телефооной стаанци) байһан. 1930-аад онуудаар 800 дугаартай (ноомертой)хүсэд бэшэ оньһожоруулагдамал хорёо хүдэлжэ эхилээ, 1955 ондо 3 000 дугаартай АУХ (АТС) бии болобо. Мүнөө ямар янзын холбоон үгыб даа, энэ хэрэгэй хурдан түргэнөөр хүгжэһые өөр дээрээ мэдэрнэбди.

1929 ондо түрүүшын араадидамжуулгын хорёо хүдэлжэ захалһан юм. Улаан-Үдэдэ эгээн түрүүшын зурагата араадидамжуулга 1961 оной июниин 16-да агаарай долгиндо гараһан байгаа. Буряадай Гүрэнэй зурагтараадихамжаан һая болотор араади болон зурагта араади нэбтэрүүлгээр буряад хэлэн дээрээ удхатай һонин дамжуулгануудые хэжэ байдаг бэлэй. Энэ талаараа ори ганса хамжаан (компаани) юм. Мүнөө үедэ, андалдаа-худалдаанай нүлөөндэ орожо, агаарай долгиндо гаража байдаг сагайнь хэмжүүр түлөөһэтэ, тиихэдээ эли бодо бага болонхой.

Энээнһээ гадна, үшөө хэдэн аралжаанай шэглэлтэй араади болон зурагта араади хорёонууд Улаан-Үдэдэ ажаллажа байдаг. Жэшээлбэл: зургата араадихамжаанууд: “Ариг Ус”, “Тивиком”, “СТС-Байгал”; араадистүүдинүүд: “Пүүльс-араади”, “Ород араади”, “Эброопо+” болон бусад.

Хэблэл[заһабарилха]

Буряадай номой хэблэл, “Новапринт”, “Домино” гэһэн хэблэлэй газарнууд.

Саг үргэлжэ гаража байдаг һонин, һэдхүүлнүүд:

“Буряад үнэн” гэһэн хэблэлэй байшанһаа гаража байдаг “Дүхэриг”, “Буряад үнэн”, “Бизнес-Олзо”, “Спорт-Тамир”, “Уран үгэ”, «Буряад орон» (“Бурятия”) һонинууд, “Морин хуур”, ”Орьёл” (”Вершины”), ”Одон” һэдхүүлнүүд.

“Информ Полис”, “Номер Один”, ”Мушхаваагай эбхамта залуушуулай эблэлэй гэшүүн” (“Московский комсомолец”), үшөө нэгэ ”Буряад үнэн” (”Правда Бурятии”), “Буряадай залуушуул” (”Молодёжь Бурятии”) болон бусад сагай эрхээр бии болоһон олон тоото аралжаа наймаанай шэглэлтэй һонинууд болон һэдхүүлнүүд.

Уралиг[заһабарилха]

Театрнууд[заһабарилха]

Улаан-Үдэ хотын дэбисхэр дээрэ хэдэн томо театр бии. Тэдэ театрнууднай гансашье улас дотороо бэшэ, мүн бүхы дэлхэй дээрэ мэдээжэ болоһон, үндэр нэрэтэй, суутай, солотой зохёохы ажалтанаараа шалгарһан театрнууд гээшэ. Даб дээрэ мэдээд ябахын тулада нэрлэел даа:

  • БГДАТ (БГАТД): Намсарайн Хусын нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй драамын академиическэ театр. Н. Г. Балдануугай «Сүмэ сохилго» гэжэ зүжэгөөр 1932 оной долоодохи һарада нээгдэһэн юм. 1982 онһоо шэнэ байшан соо ажаллажа байдаг. Ажалай Улаан Тугай одоноор (оорденоор) шагнагданхай;
  • ГОрДТ (ГРДТ): Михаил Бестужевай нэрэмжэтэ Гүрэнэй ород драамын театр. 1928 оной арбан хоёрдохи һарын 28-да түрүүшынгээ зүжэг табижа нээгдэһэн юм;
  • БГОБАТ (БГАТОБ): Буряадай Гүрэнэй Ленинэй одонто дуури (оперо) болон бүжэгэн зүжэгэй (балеэдэй) академическэ театр. Улаан-Үдэ хотын гол талмай болохо Зүблэлнүүдэй талмай дээрэ 1940 онһоо амжалта түгэс ажаллажа, уласаа дэлхэй дүүрэн суурхуулжа байдаг театр юм. Леэнинэй одоноор шагнагданхай;
  • “Үльгэр”: Эдир харагшадай һонирхол эзэлһэн тон баян зүжэгэй нөөсэтэй ( репертуаартай) Улаан-Үдын хүүхэлдэйн театр;
  • “Байгал”: Гүрэнэй үндэһэнэй дуу хатарай «Байгал» театр;
  • Буряадай гүрэнэй хүгжэмэй хүреэлэн (филармоони);
  • Залуушуулай театр.

Гадна арадай дуу хатарай хэдэн шуулга («Бадма сэсэг» («Лотос»), «Княжий остров», «Булжамуур», «Уряал», «Магтаал», «Ойхон» («Ольхон»), «Наран Гоохон», «Ангар» («Ангара»)), залуушуулай уран һайханай олон тоото бүлгэмүүд байха. Улан-Үдэ хотодо байд гээд лэ наадан, мүрысөөнүүд үнгэргэгдэжэ байдаг.

Тамир[заһабарилха]

Буряад улас илангаяа бүхэ барилдаагаар, һур харбалгаар, нюдаргалан барилдахаар (бооксоор) болон бусад зүйлнүүдээр бэрхэ, дэлхэйдэ мэдээжэ тамиршадтай гэжэ мэдэхэбди. Улаан-Үдэ хотодо тамирай талмайнууд, байшангуудшье байха. Хэдэн тиимэ газар нэрлэбэл:

  • Бүгэдэ Найрамдаха Буряадай ӨөЗЗСУ-ай 25 жэлэй ойн нэрэмжэтэ хотын түб сэнгэлдэхэ хүреэлэн (стадион);
  • ХТХБЗ-ой СТК (КСК ЗММК) Хүүргын түмэр хэрэгсэлнүүдые бүтээдэг завоодой соёлой болон тамирай коомплексо;
  • Тамирай «Динаамо» бүлгэм;
  • “Юбилеэйнэ” гэһэн тамаралгын уһан сөөрэм (бассейн).

Санашадай бааза, тиихэдэ олон тоото хотын болон үйлэдбэринүүдэй мэдэлэй тамирай байшангууд болон талмайнууд тоологдодог.

Шажан мүргэл[заһабарилха]

Буряад орондо шажан мүргэлэй хэдэн янзын шэглэл бии юм. Тэдэнэй эгээл дэлгэрэнгы заншалта болоһон бөө мүргэл, түбэд-монголой Буддын болон ород үнэн алдарта шажанууд мүн. Ородой Буддын шажантанай түб Буряадта байгаа, мүн Буддын шажанай эхэнэрнүүдэй (хандамаанарай) түрүүшын хиид эндэ байгуулагданхай.

Ажаглалата[заһабарилха]

  1. Constitution, Article 67
  2. Constitution, Article 5.3
  3. Official website of the President of the Buryat Republic. Biography of Vyacheslav Vladimirovich Nagovitsyn
  4. "Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации"
  5. "Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года"
  6. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  7. Павел Осинский. Этнополитическая ситуация в Бурятии в контексте реформы российской федеративной государственности
  8. История Бурятии
  9. Республика Бурятия. История Республики Бурятия
  10. История Бурятии Интересные факты о Бурятии, История и культура Бурятии / от 23 июня 2009
  11. Татьяна Воронина. Сюрпризы и рекорды переписи в Бурятии // ИнформПолис № 43 (526) от 30 октября 2002 г.
  12. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010г. (xls) ((ород)).

Холбооһон[заһабарилха]

Commons-logo.svg Wikimedia Commons Буряад Орон нэрэтэй ангилал холбоһотой.

Ородой Холбооной Уласай сүбъеэктүүд

Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд
Адыгей • Алтай • Башкортостан • Буряад • Дагестан • Саха • Ингүш • Кабардино-Балкари • Карели • Крым • Марий Ээл • Мордова • Сэсэн • Татарстан • Тува • Үдмүрти • Хальмаг • Харачай-Черкеэс • Хагас • Хойто Осеэти • Коми • Чуваш


Хизаарнууд
Алтай • Далайн шадар хизаар • Байгалай шанада  • Камчатка • Краснодар • Пермь • Ставрополь • Хабаровск • Хангарай

Можонууд
Агш • Айдархан • Амур • Архангельск • Белгород • Брянск • Владимир • Вологда • Воронеж • Доодо Ноовгород • Иваново • Калининград • Калуга • Кемерово • Киров • Кострома • Курган • Куурск • Ленинград • Липецк • Магадан • Муурманск • Москвагай можо • Новгород • Новосибирск • Омск • Оренбург • Орёл • Пенза • Псков • Ростов • Рязань • Самара • Сахалин • Свердловск • Смоленск • Тамбов • Тверь • Томск • Түмэн • Тула • Ульяновск • Челяабинск • Саратов • Эрхүү • Ярославль

Холбооной захиргаатай хотонууд
Москва • Санкт-Петербург • Севастополь

Автономит можо
Еврей автономит можо

Автономит тойрогууд
Чукотка • Ненец • Ханты-Манси • Ямал Ненец

Ородой Холбооной Уласай холбооной тойрогууд

Түб • Урда • Баруун Хойто • Холын Зүүн • Шэбэр • Урал • Волга Үмэнэ • Хойто Кавказ
Буряад Уласай хотонууд
Улаан-Үдэ (ниислэл хото) | Баабушхин | Галуута | Захайнаман | Хяагта | Хойто-Байгал | Сэлэнгэ (урдань байһан) | Баргажан (урдань байһан)