Адуу

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
(перенаправлено с «Морин»)
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Морин
Адуу
Адуу


Биологиин классификаци
Аймаг: Амитад (Animalia)
Хүрээ: Хүбшэтэн (Chordata)
Дэд хүрээ: Һээр нюруутан (Vertebrata)
Анги: Һүн тэжээлтэн (Mammalia)
Баг: Туурайтан (Perissodactyla)
Обог: Адуунайхан (Equidae)
Дэд зүйл: Equus ferus caballus

Адуу буюу морин (Equus ferus caballus) бүтүү туурайтай хүхэтэн бүгөөд уналга, ашалга, хүнэһэн зэрэгтэ ашаглагдадаг эдэй засагай ажа холбогдол бүхы гэрэй амитан. Хүн түрэлхитэн 10000 жэлэй үмэнэһөө адууе гэршүүлһэн гэдэг. Монголшуудмнай нүүдэлэй соёл, амидаралай хэб маяг, уламжалалта сэрэгэй уралигынь адуун дээрэ үндэһэлһэн гэхэдэ хэлэсдэхэгүй.

Адуунь табан хошуу малай нэгэ бүгөөд бод мал юм. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь илган нэрэлдэг.

Япон уласта бол морин унаха буюу эзэмшэхэнь нэрэ түрын хэрэг байһан байна. Нэгэ ёһондоо эрхэ мэдэл, хүсэн шадалтайень элидхэжэ байһан гэһэн үгэ.

Харин эдэй засагай байдал өөршэлэгдэжэ нүүдэлшэн соёлойхитой харисуулхада одоо мориной элирхылхэ эдэй засагай үнэнь буурһан гэжэ һудалаашад үзэдэг.

Саяхан хүрэтэр тахиие адуунай шууд үбэг гэжэ үзэжэ байһан болобошье[1], бусад эрдэмтэдэй һудалгаагаар тахинь 66 хромсомтой, гэрэй адуунь 64 хромсомтой болохые һүүлшын үеын цитогенетикын һудалгаагаар нотолжо тахиие тусхай бэеэ дааһан һалбари гэжэ үзэхэ болоһон[2].

Амитан һудалалай ангилалаар гэрэй адуу болон энэниин үбэг болохо одоогой зэрлиг адуунь бүтүү туурайтанай отряд, адуу түһэтэнэй изагуур, адуунай түрэлдэ хамаарагдана. адуунай түрэл дотороо жэнхэнэ адуу, элжиг, элжигэнсэр буюу хулан, зебрэ буюу эрээн тахи гэһэн дүрбэн дэд түрэлдэ хубаагдана.

Адуунай эртэнэй үбгэ[заһабарилха]

Адуунай эртэнэй үбгэниинь туулайрхуу бэетэй, урда хоёр һарбуунь дүрбэн һалаа, хойто хоёр һарбуунь гурбан һалаа һарбуутай хиракотериум хэмээхэ нэрэтэй шүүһэлиг ургамалаар хооллодог 28-56 см үндэртэй жаахан амитан гэжэ үзэдэг. Хэтэрхы жаахан бэетэйһээ болоод мяхашан амитадай хямда оложо эдидэг хоолынь болодог байһан байна. Энэнь адуунай хамагай томо байгалын шалгуур байһан ушарһаа мяхашан амитадһаа зугатааха, хурдалха, һонор сэргэг байха зэрэг олон шаардалгын уламһаа адуунай үбгэ хубисажа эхилһэн байна. Үүнэтэй зэрэгсэн саг уурын өөршэлэлтэ буюу дүрбэн удаагай томо мүһэтэлигэй үеэр адуу бэеын хэмжээгээрээ нэгэ томорон нэгэ жаахарха замаар мүнөөнэй адуунай түрхые олоһон байна. Энэ хубисалай дүндэ адуу һарбуугаа өөршэлэн ганса хуруутай буюу бүтүү туурайтай болоһониинь адуунай хурдан дабхижа араатанһаа зугатха дабуу талые нүхэсэлдүүлһэн байна. Һарбуутай байһанай ула мүр болохо эбэрлиг зүйл адуунай хүлнэй дотор талада хадгалагдан үлдэһэн байдаг. Монгол адуунай үбгые тахи гэжэ үзэдэг байһан болобош хромсомын тоо адлигүй ушар байха боломжогүй гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн байдаг. Харин тарпан гэжэ адуутай адлихан зэрлиг адуу байһаные һудалаашад адуунай үбгэ байжа болохо талаар дуридһан байдаг. Харамсалтайнь тарпаниинь арбан ёһо дүгээр зуунда бүрин усадһан тула тарпанай хромсомын тоое тодорхойлжо шадаагүй. Иимһээ энэнь онолой сула тала боложо байна[3].

Адуунай наһанай нэрэшэл[заһабарилха]

Монголшууд мал ажахые эртэнһээ эрхэлэн ерэһэн тула Монгол хэлэниинь мал ажахын нэрэшэлээр үргэн баялиг бэлэй. Адууе Монголшууд наһа хүйһээрынь дарааха байдалаар юрэнхылэн нэрэлдэг бүгөөд үүнһээшье үлүү нарин нэрэшэлнүүд бии.

Наһа Эрэ Эмэ Тайлбари
Түл Унага Унага Нэгэ наһа хүрээгүй үе
Нэгэ Даага Даага Нэгэһээ хоёр наһатай үе
Хоёр Шүдлэн үрээ Шүдлэн байдас Һүүн шүдэн унажа яһан шүдээр шүдэлдэг үе
Гурба Хязаалан үрээ Хязаалан байдас Шүдэн захалха буюу захын шүдэн ургаха үе
Дүрбэ Соёолон үрээ Соёолон байдас Араанһаа хойшо соёо ургажа эхилхэ үе
Бэе гүйсэһэн Азарга Гүү Агталһан эрэ адууе агта морин гэнэ

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. В.М.Горомова /1949/ Н.Н.Горомова /1972/
  2. Төмөржав " Бэлчээрийн Монгол мал " хуудас 50
  3. Төмөржав " Бэлчээрийн Монгол мал " хуудас 50
"http://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Адуу&oldid=38168" холбооһоо абагдаһан