Сүрьеэ үбшэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Сүрьеэ үбшэтэй хүнэй уушханай рентген зураг.

Сүрьеэ үбшэн (сан. सूर्य, sūrya — «наран») гү, али ородоор туберкулёз (лат. tuberculum «добосог») гэдэгынь Mycobacterium tuberculosis нянгаар (бактеряар) үүдхэгдэдэг[1], янза бүриин эрхэтэн, илангаяа уушханда үрэбсэлэй гуламта үүдхэдэг амисхалай замаар тархадаг ниигэмэй халдабарита үбшэн юм. 1882 оной 3-р һарын 24-нд Германихин эрдэмтэн Роберт Кох сүрьеэ үбшэнэй үүдхэгшые анха нээбэ. Кохой сабхансар (бацилла) гү, али сүрьеэгэй няниинь гадаада оршондо маша ехэ тэһэбэритэй (тооһондо 100 хоног, хүрьһэдэ 6 һара, уһада 150 хоног гэхэ мэтэ) удаан хугасаада хубаагдан үржэдэг (20-24 сагта нэгэ удаа) онсолготой. Сүрьеэгэй няниинь сарсамхай өөхэ тоһон ехээр агуулдаг тула физикэ-химиин хүсэн зүйлнүүд, хүшэл, шүлтэндэ тэһэбэритэй байдаг. Харин бусалгахад 10 минута, шиигтэй нүхэсэлдэ 75С хэмдэ 30 минута, наранай шууд гэрэл болон хэтэ ягаан (ультраягаан) туяада 1 сагай дотор усадхагдана.

Шалтагаан[заһабарилха]

Сүрьеэ үбшэниинь нэгэһээ нүгөөд амисхалай замаар халадбарилдаг. Уушханай хэлбэриин сүрьеэтэй үбшэтэй хүниие дуугарха, ханяаха, найтаахад эргэн тойрондонь ехэ хэмжээнэй сүрьеэгэй нян тархажа байдаг. Үбшэтэнтэй ойро байһан хүнүүд уг нян агуулһан агаараар амисхалһанаар халдабари абадаг. Шэнэ эзэнэй бэедэ нянгай үржэхэ тохоромжотой хэһэгынь уушхан юм. Уушханһаа нян шуһаар дамжан бусад эрхэтэн системэдэ ошодог. Уушханай хэлбэриин сүрьеэнь халдабаритай ба бусад эрхэтэнэй сүрьеэнь халдабаригүй. Уушханай хэлбэриин сүрьеэтэй үбшэтэнтэй ойро байгаа хүнүүд халдабари абаха боломжо ехэ байдаг (эндэ гэр бүлын гишүүд, найз нүхэд, хамта ажаллагшад гэхэ мэтэ). Сүрьеэгэй нянгай халдабари абаһан хүн болгон сүрьеэгээр үбшэлхэгүй. Энэнь хүнэй дархалалай системэ буюу бэеын эсэргүүсэлтэй ехээхэн холбоотой. Хүмүүнэй дархалалынь үбшэн үүдхэгшэ нянгай эдэбхижэлые зогсоон удаан хугасаагаар хиналтандаа барижа байдаг. Гэбэш ямар нэгэ хүсэн зүйлэй нүлөөгөөр дархалалай системэнь һуларбал "зүүрмэглэжэ байһан" сүрьеэгэй нян эдэбхитэй үржэжэ үбшэные үүдхэнэ.

Сүрьеэ үбшэн үүдэхэд:

Сүрьеэ үбшэн үүдэхэд бэеын эсэргүүсэл болон халдабарилуулһан нянгай харилсан нүлөөлэл

Халдабарилуулһан нянгай тоо Үбшэн үүдэхэ боломжо Бэеын эсэргүүсэл
Маша ехэ Боломжо маша ехэ Маша муу
Олон Болзошогүй Муу
Сөөн Боломжо бага Һайн
Маша сөөн Боломжо маша бага Маша һайн

Шэнжэ тэмдэг[заһабарилха]

Халдабаритай буюу уушханай хэлбэриин сүрьеэгэй үедэ элирхэ үндэһэн шэнжэ тэмдэгынь:

  • 2 ба түүнһээ дээшэ долоо хоногоор ханяалгаха
  • Сэр болон шуһатай сэр гараха
  • Сээжээр үбдэхэ

Бусад буюу бэеын юрэнхы шэнжэ тэмдэг:

  • Бэе сусаха, амархан идардаг болохо
  • Хооллохо дура багадхаха,
  • Жин буураха, богони хугасаада тураха
  • Һүнеэр хүлэрхэ
  • Халуурха

Оншологоо[заһабарилха]

Сүрьеэ үбшэниие оношолхо аргануудые шууд ба шууд буса гэжэ хубааха болоод шууд гэдэгынь сүрьеэгэй нянг элирүүлхэ арга юм. Харин шууд буса аргань уг нянгаар үүдхэгдэһэн эмгэг өөршэлэлтэнүүдые оношолхые хэлэнэ. Шууд арга:

  • Түрхэсын шэнэжэлгээ
  • Үсгэбэрилхэ шэнэжэлгээ
  • Эд эсэй шэнэжэлгээ
  • Молекула биологиин шэнэжэлгээ

Шууд буса арга:

  • Рентген шэнэжэлгээ
  • Туберкулинай сорил
  • Иммунологиин арга гэхэ мэтэ ороно.

Эдэгээр аргаһаа хамагай хямдар, хурдан, хилбари арга бол түрхэсын шэнэжэлгээ юм. Энэнь үбшэтэнэй һорисо/сэр, эдеэ, нугаһанай уһан, плеврын шэнгэн, шээс/-оос түрхэсэ бэлтгээд микроскопын туһалжатай сүрьеэгэй нянг элирүүлдэг шэнэжэлгээ юм.

Эмшэлгээ[заһабарилха]

Сүрьеэтэй үбшэтэные эртэ оношолжо зүб эмшэлгээ хэбэл эдэгэрхэ боломжо үндэр ба наһа баралта бага байха боломжотой. Харин буруу эмшэлхэ, эмшэлгээ хэхэгүй бол наһа баралта үндэртэй үбшэн юм.

Сүрьеэдэ эсэргүү үндэһэн эмүүд: - Изониазид (H),Рифампицин (R), Пиразинамид (Z), Стрептомицин (S), Этамбутол (E) гэһэн 5 эм байдаг.

Эдэгээр эмүүд нян усадхаха, арюудхаха, эмэй даһал үүсхэхэһөө сэргылхэ гэһэн үндэһэн шанарые янза бүриин хэмжээгээр агуулһан байдаг тула эмэй үйлэшэлгээе нэмэгдүүлжэ, һайжаруулха зорилгоор хабсаруулан хэрэглэнэ. Сүрьеэ үбшэнэй эмшэлгээнь эршэмтэ ба үргэлжэлхэ шата гэһэн 2 хэһэгһээ тогтоно. Эршэмтэ эмшэлгээнэй шатанда 4 эм ууха ба 2 һара үргэлжэлдэг. Энэ шатада үбшэтэнэй зобюур, шэнжэ тэмдэг арилдаг. Үргэлжэлхэ шатада 2 эмые 4-6 һара хэрэглэхэ хэрэгтэй. Ушарынь эмэй арюудхаха үйлэшэлгээнэй үрэ дүндэ сүрьеэгэй үлдэһэн нянг усадхажа уламаар үбшэн дахихаһаа һэргылнэ.

Сүрьеэ үбшэниие эмшэлгээе халдабари тарааха байдал болон үбшэнэй оношые үндэһэлэн 1-3 эмшэлгээнэй бүлэгтэ хубаадаг. Бүлэг тус бүритэ тохирһон эмэй хосолол хэрэглэхэ эмшэлгээнэй горомтой.

Холбооһон[заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN (2007). Robbins Basic Pathology, 8th, Saunders Elsevier, 516–522. ISBN 978-1-4160-2973-1.