Тодо бэшэг
Тодо бэшэг (тод бичиг)
Тодо бэшэгые үзэхэдэ монгол бэшэгэй хэлые тэрэ сагай аман хэлэндэ ойртуулаха үүднэһээ зохёоһон болобшо хэтэрхэй "Тодо" болгоһон шалтгаанаар ниитэ монголнуудай хубида хүртээмжэтэй боложо шадалгүй зүбхэн Ойрадуудай дунда үлдэһэн. Энэ бэшэгые ойрад, хальмаг, торгуудууд XX-дугаар зуунай 30-40 он хүртэл хэрэглэжэ байһан.
Хошуудай Заяа Бандида Огторгойн далай хэмээхэ Намхайжанцан (1599-1662) монгол бэшэгэй сагаан толгойдо үндэһэлэн, ойрад хэлэндэ ниисүүлэн монгол бэшэгэй эжэл үзэгые тус тус илгаха, урта эгэшэгые уртатагалай тэмдэгээр тэмдэглэхэ гэхэ мэтэ нэмэлтэ тодолто хэжэ, тодорхой үзэг буюу тодо үзэгые 1648 ондо зохёого.
Намхайжамса Бурханай шажаниие ниитэ монголнуудта түгээн дэлгэрүүлхэ, баһа халха ойрадай тэмэсэлые шажан соёлой нүлөөгөөр зогсоохо, ойрад түмэниие гэгээрүүлхэ зорилгоор үгэ бэшэгые зохёоһон юм.
Тодо бэшэгынь ойрад монгол хэлэнэй шухам ниисэһэн тула тэдэнэй удха зохёолой хэлэ боложо энэ бэшэгээр түүхэ, шажан, уран зохёол, анагааха ухаан, оршуулгын ном зохёол олоноор бэшэгдэжэ байһан. Тодо бэшэгэй дурасхал үлэмжэхэн үлдэһэниинь Уласай түб номой һан, Шэнжэлхэ ухааны акадеэмиин Хэлэ зохёолой хүреэлэнгэй номой һан хүмрэгтэ хадгалагдажа байна.
Харин БНХАУ-ай Шэнэжаанай ойрад монголнууд мүнөө болотор уугал бэшэгээрээ шэнэ удха зохёолоо туурбин бэшэжэ, ном һонин хэблэн ниитэлжэ байна. Мүн ОХУ-ай Хальмаг уласта тодо бэшэгые һураха хүдэлгэн үрнэжэ, тодо үзэгөөр һонин һэдхүүл хэблэгдэн, һургуулинуудта заажа байна.
Contents |
Тодо үзгүдин нерэ [править]
| # | Code | Тодо үсэг | Кирилл дарцар | Латин дарцар | Ахр Нерэ | Удан Нерэ | |
| 1 | 6176 | ᠠ | А | A | А | хойр арата | Худам әдл |
| 2 | 6212 | ᡄ | Э | E | Э | нег арата, дөгә сүлтә | |
| 3 | 6213 | ᡅ | И | I | И | нег арата, киисквр сүлтә | |
| 4 | 6214 | ᡆ | О | O | О | нег арата, дөрвлҗн геестә | |
| 5 | 6216 | ᡈ | Ө | o | Ө | нег арата, дөрвлҗн геестә, ардан өргстә | |
| 6 | 6215 | ᡇ | У | U | У | нег арата, бүтү геестә, унҗу өргстә | |
| 7 | 6217 | ᡉ | Ү | u | Ү | нег арата, бүтү геестә | |
| 8 | 6184 | ᠨ | Н | N | На | нег арата, өмнән цегтә | Худам әдл |
| 9 | 6218 | ᡊ | Ң | n | Аң | ||
| 10 | 6221 | ᡍ | Х | X | Ха | хойр арата, өмнән хойр цегтә | |
| 11 | 6222 | ᡎ | Һ | Q | Һа | хойр арата, өмнән төгрг цегтә | |
| 12 | 6219 | ᡋ | Б | B | Ба | бүтү толһата | |
| 13 | 6220 | ᡌ | П | p | Пха | ||
| 14 | 6192 | ᠰ | С | S | Са | сарвһр толһата, нег арата | Худам әдл |
| 15 | 6193 | ᠱ | Ш | W | Ша | сарвһр толһата, ардан хойр цегтә | Худам әдл |
| 16 | 6224 | ᡐ | Т | T | Та | шанһ толһата, нег арата | |
| 17 | 6225 | ᡑ | Д | D | Да | хавтха толһата | |
| 18 | 6191 | ᠯ | Л | L | Ла | өөдән өвртә, нег арата | Худам әдл |
| 19 | 6223 | ᡏ | М | M | Ма | матьхр толһата, нег арата | |
| 20 | 6228 | ᡔ | Ц | C | Ца | цах толһата, нег арата | |
| 21 | 6226 | ᡒ | Ч | H | Ча | ||
| 22 | 6227 | ᡓ | З | Z | За | цацу эргцтә, шуд көлтә | |
| 23 | 6234 | ᡚ | Җ | J | Җа | ||
| 24 | 6229 | ᡕ | Й | Y | Йа | яман хоңшарта, шуд көлтә | |
| 25 | 6233 | ᡙ | Г | G | Га | дөгә көлтә | |
| 26 | 6232 | ᡘ | К | K | Ка | көлн толһата, көндлң өргстә | |
| 27 | 6231 | ᡗ | Қ | k | Кх | катһр ка | |
| 28 | 6199 | ᠷ | Р | R | Ра | хамр дөөрән өргстә, нег арата | Худам әдл |
| 29 | 6230 | ᡖ | В | V | Ва | дөгә көлтә | |
| 30 | 6235 | ᡛ | NIA | Галик? | |||
| 31 | 6236 | ᡜ | DZA | Галик? | |||
| 32 | 6296 | ᢘ | TA | Галик | |||
| 33 | 6297 | ᢙ | ZHA | Галик |
Бэшэг [править]
Кирилл Тодо хойр бэшэг бичсн үгмүд цацу биш болна. Цааранднь үлгүрнь хәләтн.
| Кирилл | Тод | Кирилл | Тод | Кирилл | Тод | Кирилл | Тод | Кирилл | Тод | Кирилл | Тод |
| Ах | Аха | Шүлг | Шүлүг | Ноха | Нохой | Аньх | Аниху | Хөн | Хоин | Бух | Буху |
| Сө | Сөө | Толь | Толи | Алвн | Албан | Сән | Саин | Бәәх | Байху | Насн | Насун |
| Олн | Олон | Лавта | Лабтаи | Көгҗм | Көгҗим | Гегән | Гэгээн | Негн | Нигэн | Хойр | Хойор |
| Һурвн | Һурбан | Дөрвн | Дөрбөн | Тавн | Табун | Орс | Орос | Гидг | Гэдэг | Моңһл | Моңһол |
Юникод [править]
| Character (decimal) |
Decimal | Character (hex) |
Hex | Name |
|---|---|---|---|---|
| ᠀ | 6144 | ᠀ | 1800 | XUDAM AND TODO BIRGA |
| ᠁ | 6145 | ᠁ | 1801 | XUDAM ELLIPSIS |
| ᠂ | 6146 | ᠂ | 1802 | XUDAM COMMA |
| ᠃ | 6147 | ᠃ | 1803 | XUDAM FULL STOP |
| ᠄ | 6148 | ᠄ | 1804 | XUDAM COLON |
| ᠅ | 6149 | ᠅ | 1805 | XUDAM AND TODO FOUR DOTS |
| ᠆ | 6150 | ᠆ | 1806 | TODO SOFT HYPHEN |
| ᠊ | 6154 | ᠊ | 180A | XUDAM NIRUGU |
| ᠋ | 6155 | ᠋ | 180B | XUDAM FREE VARIATION SELECTOR ONE |
| ᠌ | 6156 | ᠌ | 180C | XUDAM FREE VARIATION SELECTOR TWO |
| ᠍ | 6157 | ᠍ | 180D | XUDAM FREE VARIATION SELECTOR THREE |
| | 6158 | | 180E | XUDAM VOWEL SEPARATOR |
| ᠐ | 6160 | ᠐ | 1810 | XUDAM AND TODO DIGIT ZERO |
| ᠑ | 6161 | ᠑ | 1811 | XUDAM AND TODO DIGITT ONE |
| ᠒ | 6162 | ᠒ | 1812 | XUDAM AND TODO DIGIT TWO |
| ᠓ | 6163 | ᠓ | 1813 | XUDAM AND TODO DIGIT THREE |
| ᠔ | 6164 | ᠔ | 1814 | XUDAM AND TODO DIGIT FOUR |
| ᠕ | 6165 | ᠕ | 1815 | XUDAM AND TODO DIGIT FIVE |
| ᠖ | 6166 | ᠖ | 1816 | XUDAM AND TODO DIGIT SIX |
| ᠗ | 6167 | ᠗ | 1817 | XUDAM AND TODO DIGIT SEVEN |
| ᠘ | 6168 | ᠘ | 1818 | XUDAM AND TODO DIGIT EIGHT |
| ᠙ | 6169 | ᠙ | 1819 | XUDAM AND TODO DIGIT NINE |
| ᠠ | 6176 | ᠠ | 1820 | XUDAM AND TODO LETTER A |
| ᠡ | 6177 | ᠡ | 1821 | XUDAM LETTER E |
| ᠢ | 6178 | ᠢ | 1822 | XUDAM LETTER I |
| ᠣ | 6179 | ᠣ | 1823 | XUDAM LETTER O |
| ᠤ | 6180 | ᠤ | 1824 | XUDAM LETTER U |
| ᠥ | 6181 | ᠥ | 1825 | XUDAM LETTER OE |
| ᠦ | 6182 | ᠦ | 1826 | XUDAM LETTER UE |
| ᠧ | 6183 | ᠧ | 1827 | XUDAM LETTER EE |
| ᠨ | 6184 | ᠨ | 1828 | XUDAM LETTER NA |
| ᠩ | 6185 | ᠩ | 1829 | XUDAM LETTER ANG |
| ᠪ | 6186 | ᠪ | 182A | XUDAM LETTER BA |
| ᠫ | 6187 | ᠫ | 182B | XUDAM LETTER PA |
| ᠬ | 6188 | ᠬ | 182C | XUDAM LETTER QA |
| ᠭ | 6189 | ᠭ | 182D | XUDAM LETTER GA |
| ᠮ | 6190 | ᠮ | 182E | XUDAM LETTER MA |
| ᠯ | 6191 | ᠯ | 182F | XUDAM LETTER LA |
| ᠰ | 6192 | ᠰ | 1830 | XUDAM LETTER SA |
| ᠱ | 6193 | ᠱ | 1831 | XUDAM LETTER SHA |
| ᠲ | 6194 | ᠲ | 1832 | XUDAM LETTER TA |
| ᠳ | 6195 | ᠳ | 1833 | XUDAM LETTER DA |
| ᠴ | 6196 | ᠴ | 1834 | XUDAM LETTER CHA |
| ᠵ | 6197 | ᠵ | 1835 | XUDAM LETTER JA |
| ᠶ | 6198 | ᠶ | 1836 | XUDAM LETTER YA |
| ᠷ | 6199 | ᠷ | 1837 | XUDAM LETTER RA |
| ᠸ | 6200 | ᠸ | 1838 | XUDAM LETTER WA |
| ᠹ | 6201 | ᠹ | 1839 | XUDAM LETTER FA |
| ᠺ | 6202 | ᠺ | 183A | XUDAM LETTER KA |
| ᠻ | 6203 | ᠻ | 183B | XUDAM LETTER KHA |
| ᠼ | 6204 | ᠼ | 183C | XUDAM LETTER TSA |
| ᠽ | 6205 | ᠽ | 183D | XUDAM LETTER ZA |
| ᠾ | 6206 | ᠾ | 183E | XUDAM LETTER HAA |
| ᠿ | 6207 | ᠿ | 183F | XUDAM LETTER ZRA |
| ᡀ | 6208 | ᡀ | 1840 | XUDAM LETTER LHA |
| ᡁ | 6209 | ᡁ | 1841 | XUDAM LETTER ZHI |
| ᡂ | 6210 | ᡂ | 1842 | XUDAM LETTER CHI |
| ᡃ | 6211 | ᡃ | 1843 | TODO LETTER LONG VOWEL SIGN |
| ᡄ | 6212 | ᡄ | 1844 | TODO LETTER E |
| ᡅ | 6213 | ᡅ | 1845 | TODO LETTER I |
| ᡆ | 6214 | ᡆ | 1846 | TODO LETTER O |
| ᡇ | 6215 | ᡇ | 1847 | TODO LETTER U |
| ᡈ | 6216 | ᡈ | 1848 | TODO LETTER OE |
| ᡉ | 6217 | ᡉ | 1849 | TODO LETTER UE |
| ᡊ | 6218 | ᡊ | 184A | TODO LETTER ANG |
| ᡋ | 6219 | ᡋ | 184B | TODO LETTER BA |
| ᡌ | 6220 | ᡌ | 184C | TODO LETTER PA |
| ᡍ | 6221 | ᡍ | 184D | TODO LETTER QA |
| ᡎ | 6222 | ᡎ | 184E | TODO LETTER GA |
| ᡏ | 6223 | ᡏ | 184F | TODO LETTER MA |
| ᡐ | 6224 | ᡐ | 1850 | TODO LETTER TA |
| ᡑ | 6225 | ᡑ | 1851 | TODO LETTER DA |
| ᡒ | 6226 | ᡒ | 1852 | TODO LETTER CHA |
| ᡓ | 6227 | ᡓ | 1853 | TODO LETTER JA |
| ᡔ | 6228 | ᡔ | 1854 | TODO LETTER TSA |
| ᡕ | 6229 | ᡕ | 1855 | TODO LETTER YA |
| ᡖ | 6230 | ᡖ | 1856 | TODO LETTER WA |
| ᡗ | 6231 | ᡗ | 1857 | TODO LETTER KA |
| ᡘ | 6232 | ᡘ | 1858 | TODO LETTER GAA |
| ᡙ | 6233 | ᡙ | 1859 | TODO LETTER HAA |
| ᡚ | 6234 | ᡚ | 185A | TODO LETTER JIA |
| ᡛ | 6235 | ᡛ | 185B | TODO LETTER NIA |
| ᡜ | 6236 | ᡜ | 185C | TODO LETTER DZA |
| ᢀ | 6272 | ᢀ | 1880 | XUDAM LETTER ALI GALI ANUSVARA ONE |
| ᢁ | 6273 | ᢁ | 1881 | XUDAM LETTER ALI GALI VISARGA ONE |
| ᢂ | 6274 | ᢂ | 1882 | XUDAM LETTER ALI GALI DAMARU |
| ᢃ | 6275 | ᢃ | 1883 | XUDAM LETTER ALI GALI UBADAMA |
| ᢄ | 6276 | ᢄ | 1884 | XUDAM LETTER ALI GALI INVERTED UBADAMA |
| ᢅ | 6277 | ᢅ | 1885 | XUDAM LETTER ALI GALI BALUDA |
| ᢆ | 6278 | ᢆ | 1886 | XUDAM LETTER ALI GALI THREE BALUDA |
| ᢇ | 6279 | ᢇ | 1887 | XUDAM LETTER ALI GALI A |
| ᢈ | 6280 | ᢈ | 1888 | XUDAM LETTER ALI GALI I |
| ᢉ | 6281 | ᢉ | 1889 | XUDAM LETTER ALI GALI KA |
| ᢊ | 6282 | ᢊ | 188A | XUDAM LETTER ALI GALI NGA |
| ᢋ | 6283 | ᢋ | 188B | XUDAM LETTER ALI GALI CA |
| ᢌ | 6284 | ᢌ | 188C | XUDAM LETTER ALI GALI TTA |
| ᢍ | 6285 | ᢍ | 188D | XUDAM LETTER ALI GALI TTHA |
| ᢎ | 6286 | ᢎ | 188E | XUDAM LETTER ALI GALI DDA |
| ᢏ | 6287 | ᢏ | 188F | XUDAM LETTER ALI GALI NNA |
| ᢐ | 6288 | ᢐ | 1890 | XUDAM LETTER ALI GALI TA |
| ᢑ | 6289 | ᢑ | 1891 | XUDAM LETTER ALI GALI DA |
| ᢒ | 6290 | ᢒ | 1892 | XUDAM LETTER ALI GALI PA |
| ᢓ | 6291 | ᢓ | 1893 | XUDAM LETTER ALI GALI PHA |
| ᢔ | 6292 | ᢔ | 1894 | XUDAM LETTER ALI GALI SSA |
| ᢕ | 6293 | ᢕ | 1895 | XUDAM LETTER ALI GALI ZHA |
| ᢖ | 6294 | ᢖ | 1896 | XUDAM LETTER ALI GALI ZA |
| ᢗ | 6295 | ᢗ | 1897 | XUDAM LETTER ALI GALI AH |
| ᢘ | 6296 | ᢘ | 1898 | TODO LETTER ALI GALI TA |
| ᢙ | 6297 | ᢙ | 1899 | TODO LETTER ALI GALI ZHA |
| ᢦ | 6310 | ᢦ | 18A6 | XUDAM LETTER ALI GALI HALF U |
| ᢧ | 6311 | ᢧ | 18A7 | XUDAM LETTER ALI GALI HALF YA |
| ᢗᢩ | 6313 | ᢗᢩ | 18A9 | XUDAM LETTER ALI GALI DAGALGA (combined with ali gali ah (ᢗ)) |
Wikimedia Commons has media related to: Тодо бэшэг
