Тодо бэшэг

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡔᡅᡎ

Тодо бэшэг (тод бичиг)

Тодо бэшэгые үзэхэдэ монгол бэшэгэй хэлые тэрэ сагай аман хэлэндэ ойртуулаха үүднэһээ зохёоһон болобшо хэтэрхэй "Тодо" болгоһон шалтгаанаар ниитэ монголнуудай хубида хүртээмжэтэй боложо шадалгүй зүбхэн Ойрадуудай дунда үлдэһэн. Энэ бэшэгые ойрад, хальмаг, торгуудууд XX-дугаар зуунай 30-40 он хүртэл хэрэглэжэ байһан.

Хошуудай Заяа Бандида Огторгойн далай хэмээхэ Намхайжанцан (1599-1662) монгол бэшэгэй сагаан толгойдо үндэһэлэн, ойрад хэлэндэ ниисүүлэн монгол бэшэгэй эжэл үзэгые тус тус илгаха, урта эгэшэгые уртатагалай тэмдэгээр тэмдэглэхэ гэхэ мэтэ нэмэлтэ тодолто хэжэ, тодорхой үзэг буюу тодо үзэгые 1648 ондо зохёого.

Намхайжамса Бурханай шажаниие ниитэ монголнуудта түгээн дэлгэрүүлхэ, баһа халха ойрадай тэмэсэлые шажан соёлой нүлөөгөөр зогсоохо, ойрад түмэниие гэгээрүүлхэ зорилгоор үгэ бэшэгые зохёоһон юм.

Тодо бэшэгынь ойрад монгол хэлэнэй шухам ниисэһэн тула тэдэнэй удха зохёолой хэлэ боложо энэ бэшэгээр түүхэ, шажан, уран зохёол, анагааха ухаан, оршуулгын ном зохёол олоноор бэшэгдэжэ байһан. Тодо бэшэгэй дурасхал үлэмжэхэн үлдэһэниинь Уласай түб номой һан, Шэнжэлхэ ухааны акадеэмиин Хэлэ зохёолой хүреэлэнгэй номой һан хүмрэгтэ хадгалагдажа байна.

Харин БНХАУ-ай Шэнэжаанай ойрад монголнууд мүнөө болотор уугал бэшэгээрээ шэнэ удха зохёолоо туурбин бэшэжэ, ном һонин хэблэн ниитэлжэ байна. Мүн ОХУ-ай Хальмаг уласта тодо бэшэгые һураха хүдэлгэн үрнэжэ, тодо үзэгөөр һонин һэдхүүл хэблэгдэн, һургуулинуудта заажа байна.

Тодо үзгүдин нерэ[заһабарилха]

# Code Тодо үсэг Кирилл дарцар Латин дарцар Ахр Нерэ Удан Нерэ
1 6176 А A А хойр арата Худам әдл
2 6212 Э E Э нег арата, дөгә сүлтә
3 6213 И I И нег арата, киисквр сүлтә
4 6214 О O О нег арата, дөрвлҗн геестә
5 6216 Ө o Ө нег арата, дөрвлҗн геестә, ардан өргстә
6 6215 У U У нег арата, бүтү геестә, унҗу өргстә
7 6217 Ү u Ү нег арата, бүтү геестә
8 6184 Н N На нег арата, өмнән цегтә Худам әдл
9 6218 Ң n Аң
10 6221 Х X Ха хойр арата, өмнән хойр цегтә
11 6222 Һ Q Һа хойр арата, өмнән төгрг цегтә
12 6219 Б B Ба бүтү толһата
13 6220 П p Пха
14 6192 С S Са сарвһр толһата, нег арата Худам әдл
15 6193 Ш W Ша сарвһр толһата, ардан хойр цегтә Худам әдл
16 6224 Т T Та шанһ толһата, нег арата
17 6225 Д D Да хавтха толһата
18 6191 Л L Ла өөдән өвртә, нег арата Худам әдл
19 6223 М M Ма матьхр толһата, нег арата
20 6228 Ц C Ца цах толһата, нег арата
21 6226 Ч H Ча
22 6227 З Z За цацу эргцтә, шуд көлтә
23 6234 Җ J Җа
24 6229 Й Y Йа яман хоңшарта, шуд көлтә
25 6233 Г G Га дөгә көлтә
26 6232 К K Ка көлн толһата, көндлң өргстә
27 6231 Қ k Кх катһр ка
28 6199 Р R Ра хамр дөөрән өргстә, нег арата Худам әдл
29 6230 В V Ва дөгә көлтә
30 6235 NIA Галик?
31 6236 DZA Галик?
32 6296 TA Галик
33 6297 ZHA Галик

Бэшэг[заһабарилха]

Кирилл Тодо хойр бэшэг бичсн үгмүд цацу биш болна. Цааранднь үлгүрнь хәләтн.

Кирилл Тод Кирилл Тод Кирилл Тод Кирилл Тод Кирилл Тод Кирилл Тод
Ах Аха Шүлг Шүлүг Ноха Нохой Аньх Аниху Хөн Хоин Бух Буху
Сө Сөө Толь Толи Алвн Албан Сән Саин Бәәх Байху Насн Насун
Олн Олон Лавта Лабтаи Көгҗм Көгҗим Гегән Гэгээн Негн Нигэн Хойр Хойор
Һурвн Һурбан Дөрвн Дөрбөн Тавн Табун Орс Орос Гидг Гэдэг Моңһл Моңһол

Юникод[заһабарилха]

Character
(decimal)
Decimal Character
(hex)
Hex Name
6144 1800 XUDAM AND TODO BIRGA
6145 1801 XUDAM ELLIPSIS
6146 1802 XUDAM COMMA
6147 1803 XUDAM FULL STOP
6148 1804 XUDAM COLON
6149 1805 XUDAM AND TODO FOUR DOTS
6150 1806 TODO SOFT HYPHEN
6154 180A XUDAM NIRUGU
6155 180B XUDAM FREE VARIATION SELECTOR ONE
6156 180C XUDAM FREE VARIATION SELECTOR TWO
6157 180D XUDAM FREE VARIATION SELECTOR THREE
6158 180E XUDAM VOWEL SEPARATOR
6160 1810 XUDAM AND TODO DIGIT ZERO
6161 1811 XUDAM AND TODO DIGITT ONE
6162 1812 XUDAM AND TODO DIGIT TWO
6163 1813 XUDAM AND TODO DIGIT THREE
6164 1814 XUDAM AND TODO DIGIT FOUR
6165 1815 XUDAM AND TODO DIGIT FIVE
6166 1816 XUDAM AND TODO DIGIT SIX
6167 1817 XUDAM AND TODO DIGIT SEVEN
6168 1818 XUDAM AND TODO DIGIT EIGHT
6169 1819 XUDAM AND TODO DIGIT NINE
6176 1820 XUDAM AND TODO LETTER A
6177 1821 XUDAM LETTER E
6178 1822 XUDAM LETTER I
6179 1823 XUDAM LETTER O
6180 1824 XUDAM LETTER U
6181 1825 XUDAM LETTER OE
6182 1826 XUDAM LETTER UE
6183 1827 XUDAM LETTER EE
6184 1828 XUDAM LETTER NA
6185 1829 XUDAM LETTER ANG
6186 182A XUDAM LETTER BA
6187 182B XUDAM LETTER PA
6188 182C XUDAM LETTER QA
6189 182D XUDAM LETTER GA
6190 182E XUDAM LETTER MA
6191 182F XUDAM LETTER LA
6192 1830 XUDAM LETTER SA
6193 1831 XUDAM LETTER SHA
6194 1832 XUDAM LETTER TA
6195 1833 XUDAM LETTER DA
6196 1834 XUDAM LETTER CHA
6197 1835 XUDAM LETTER JA
6198 1836 XUDAM LETTER YA
6199 1837 XUDAM LETTER RA
6200 1838 XUDAM LETTER WA
6201 1839 XUDAM LETTER FA
6202 183A XUDAM LETTER KA
6203 183B XUDAM LETTER KHA
6204 183C XUDAM LETTER TSA
6205 183D XUDAM LETTER ZA
6206 183E XUDAM LETTER HAA
6207 183F XUDAM LETTER ZRA
6208 1840 XUDAM LETTER LHA
6209 1841 XUDAM LETTER ZHI
6210 1842 XUDAM LETTER CHI
6211 1843 TODO LETTER LONG VOWEL SIGN
6212 1844 TODO LETTER E
6213 1845 TODO LETTER I
6214 1846 TODO LETTER O
6215 1847 TODO LETTER U
6216 1848 TODO LETTER OE
6217 1849 TODO LETTER UE
6218 184A TODO LETTER ANG
6219 184B TODO LETTER BA
6220 184C TODO LETTER PA
6221 184D TODO LETTER QA
6222 184E TODO LETTER GA
6223 184F TODO LETTER MA
6224 1850 TODO LETTER TA
6225 1851 TODO LETTER DA
6226 1852 TODO LETTER CHA
6227 1853 TODO LETTER JA
6228 1854 TODO LETTER TSA
6229 1855 TODO LETTER YA
6230 1856 TODO LETTER WA
6231 1857 TODO LETTER KA
6232 1858 TODO LETTER GAA
6233 1859 TODO LETTER HAA
6234 185A TODO LETTER JIA
6235 185B TODO LETTER NIA
6236 185C TODO LETTER DZA
6272 1880 XUDAM LETTER ALI GALI ANUSVARA ONE
6273 1881 XUDAM LETTER ALI GALI VISARGA ONE
6274 1882 XUDAM LETTER ALI GALI DAMARU
6275 1883 XUDAM LETTER ALI GALI UBADAMA
6276 1884 XUDAM LETTER ALI GALI INVERTED UBADAMA
6277 1885 XUDAM LETTER ALI GALI BALUDA
6278 1886 XUDAM LETTER ALI GALI THREE BALUDA
6279 1887 XUDAM LETTER ALI GALI A
6280 1888 XUDAM LETTER ALI GALI I
6281 1889 XUDAM LETTER ALI GALI KA
6282 188A XUDAM LETTER ALI GALI NGA
6283 188B XUDAM LETTER ALI GALI CA
6284 188C XUDAM LETTER ALI GALI TTA
6285 188D XUDAM LETTER ALI GALI TTHA
6286 188E XUDAM LETTER ALI GALI DDA
6287 188F XUDAM LETTER ALI GALI NNA
6288 1890 XUDAM LETTER ALI GALI TA
6289 1891 XUDAM LETTER ALI GALI DA
6290 1892 XUDAM LETTER ALI GALI PA
6291 1893 XUDAM LETTER ALI GALI PHA
6292 1894 XUDAM LETTER ALI GALI SSA
6293 1895 XUDAM LETTER ALI GALI ZHA
6294 1896 XUDAM LETTER ALI GALI ZA
6295 1897 XUDAM LETTER ALI GALI AH
6296 1898 TODO LETTER ALI GALI TA
6297 1899 TODO LETTER ALI GALI ZHA
6310 18A6 XUDAM LETTER ALI GALI HALF U
6311 18A7 XUDAM LETTER ALI GALI HALF YA
ᢗᢩ 6313 ᢗᢩ 18A9 XUDAM LETTER ALI GALI DAGALGA (combined with ali gali ah (ᢗ))

Холбооһон[заһабарилха]