Номгон далай

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Номгон далай
Pacific Ocean.png
Номгон далайн газарай зураг
Гадаргуугай дэбисхэр 179,7 сая км²
Дунда гүнзэгэнь 3984 м
Эгээн гүнзэгэнь 10 994 м (Мариана хонхор)[1]
Уһанай багтаса 710,4 сая км³
Дабһалиг шанар 33—35 ‰ (хуудам далай)
Аралууд +25,000

Номгон далай — талмайгаараа ба гүнзэгыгөөрөө Дэлхэйн эгээн ехэ далай. Гурбан бусад ехэ далайнуудтай (Энэдхэг, Атлантик, Хүйтэн далай гурбантай) хамтаа уһаяа ниилүүлдэг. Номгон далай 5 континентнуудай (Африкаһаа бэшэ) эрьенүүды өөрэнгөө уһаар зайладаг. Евраазиин Австраалиин хоёрой зүүн эрьенүүды норгодог, Хоёр Американууды (Хойто ба Урда) баруунтэһээнь норгодог. Антарктикын мүльһэтэй эрьеын хойто талаһаань угаадаг.

Номгон далай Дэлхэйн хамагай томо далай юм. Уг далайн нэрые Португалиин далайда ябагша, шудлааша Фердинанд Магеллан үгэһэн байна. Номгон далайнь хойто талаараа Арктик далай, урда талаараа Антарктида, баруун талаараа Ази, Австрали, зүүн талаараа Америка газар түбигээр хүрээлэгдэнэ. 169.2 сая хабтагай дүрбэлжэн км буюу Дэлхэйн уһан гадаргуугай 46%, ниитэ гадаргуугай 32%-иие эзэлнэ[2]. Экваторийн дагуу Хойто Номгон далай, Урда Номгон далай гэжэ хубаагдана. Мариан хонхор хамагай гүн сэгэнь бүгөөд 10,911 метр болоно[3].

Хадамал[заһабарилха]

Номгон далай дээрэ нара жаргажа буй байдал (Олон уласай сансарын станциһаа абаһан зураг)

Номгон далайнь Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/3-иие буюу 179.7 сая кв.км талбай эзэлнэ. Энэнь Дэлхэйн бүхы хуурай газарһаа элүү гарадаг байна. Хойноһоо урагша 15,500 км, баруунһаа зүүн тиишэ 19,800 км үргэн болоно. Хамагай гүн сэгэнь Мариана хонхор, 10,911 м гүн. Далайн дундажа гүн 4,280 метр байдаг байна[2].

Номгон далайда ниитэдээ 25,000 аралтай. Энэнь Дэлхэйн бусад бүхы далайн аралуудһаа тооной хубида элүү гарана. Уг аралуудай ехэнхинь экваторһоо урда зүгтэ байрлана.

Номгон далайн хэмжээ хабтагай хүдэлгөөнһөө хамааран жэлдэ 2-3 сантиметрээр буюу ойролсоогоор 0.5 квадрат километраар багадажа байгаа ба Атлантын далайн хэмжээ эсэргээр нэмэгдэжэ байгаа болоно.

Номгон далайн баруун эргын зүб бэшэ хэлбэриһээ үүдэн олон тооной тэнгисүүд байрлаха үүндэ: Сулавесиин тэнгис, Шүрэн тэнгис, Дурнада Хитадай тэнгис, Филиппиниин тэнгис, Япон тэнгис, Урда Хитадай тэнгис, Сулу тэнгис, Тасманай тэнгис, Шара тэнгис зэрэг багтана. Номгон далайнь Малаккын хоолойгоор Энэдхэгэй далайтай, Магеллан хоолойгоор Атлантик далайтай, Берингай хоолойгоор Арктик далайтай холбогдоно.

Номгон далайе 180-р голдчын дагуу Баруун ба Зүүн Номгон далай гэжэ хубаана. Баруун Номгон далайнь Дэлхэйн бүмбэрсэгэй зүүн хэһэгтэ буюу Ази тибиин оршом, харин Зүүн Номгон далайнь Америка тибиин оршом, Дэлхэйн бүмбэрсэгэй баруун хахадта байрлана.

Уһанай шэнжэ шанар[заһабарилха]

Далайн шуурга, АНУ-ай Калифорни

Уһанай хэмэнь үргэргэй дагуу өөршэлэгдэхэ бүгөөд экватор оршомдо 25-30 °C, Хойто мүльһэн, болон Урда далай оршомдо зарим хэһэгтээ хүлдүү байна. Дабһажалтань мүн үргэрэгэй дагуу өөршэлэгдэнэ. Экватор оршомой уһаниинь дунда үргэрэгэй уһые бодобол бага дабһажалтатай байна. Ушариинь экватор оршомдо ехэ хэмжээнэй хур тунадаһа унадаг байна. Туйла оршомдо дабһажалта мүн бага байдагиинь ууршалта бага ябагдадагтай холбоотой. Номгон далайн уһаниинь Атлантик далайһаа элүү дулаан байна.

Бүмбэрсэгэй хойто хахадта Номгон далайн урдагал сагай зүүнэй дагуу, урда хахадта сагай зүүнэй эсэрэг байна.

Нээһэн түүхэ[заһабарилха]

Номгон далай заримдаа Номгон дүлгөөн далайе дундада зуунай үедэ Америка тибиие испанишууд колонизацилга байха үеын эхиндэ Испани зоригто далайшан Бильбао анха нээжэ түүнэй дабһатай гашуун уһые амһаһан гэжэ үзэдэг.

Холбооһон[заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха]

Дэлхэйн далайнууд
Атлантик далай · Номгон далай · Урда далай · Хойто мүльһэн далай · Энэдхэг далай