Нүүрһэн уһан

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
лактозын томьёо

Нүүрһэн-уһан (сахарнууд, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм.

Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.

Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм.

Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно.

Хүнһэнэй үнэтэ шанараарынь:

  • Шэмэгдэдэг (моносахарид, дисахарид, сардуул ба гликоген)
  • Шэмэгдэдэггүй (целлюлозо, гемицеллюлозо, инсулин, пектин)

Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.

Биосинтез[заһабарилха]

Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.

\mathsf{xCO_2 + yH_2O \rightarrow C_x(H_2O)_y + xO_2}

Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана.

\mathsf{C_x(H_2O)_y + xO_2 \rightarrow xCO_2 + yH_2O, \ \Delta H<0}

Нүүрһэн-уһанай ангилал[заһабарилха]

Юрэнхы томьёо: \mathsf{C_n (H_2 O)_n}

  • Моносахарид гидролиздо орохогүй энгын нүүрһэн-уһан (глюкозо);
  • Дисахаридынь гидролиздо орожо 2 моносахарид үүдхэнэ (сахарозо);
  • Олигосахаридынь 4-10 моносахаридтай
  • Полисахаридынь 10-һаа дээшэ моносахаридтай