Хитад хэлэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Хитад хэлэн
Өөрын нэрэ 汉语/漢語, 华语/華語, 中文
Тараалга Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (тобш. БНХАУ), Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (ө.х. Тайвань), Сингапур гэхэ 3 уласай хүн зоной олонхидо тарааһан. Мүнөө Малайз, Индонези, Тайланд гэхэ мэтээр дэлхэй даяар тарааһан.
Арад түмэн Хитад, Хотон г.м
Түрэлхи хэлэтнэй тоо 1.3 тэрбум тухай
Хэлэнэй ангилал
Хитад-Түбэд
  • Хитад
    • Хитад хэлэн
Хэб ёһоной
Аялгуунууд
У, Юэ, Мин, Сян, Хакка, Гань
Үзэг бэшэг Хитад дүрсэ үзэг (ө.х. Ханза)
Албан ёһоной хэрэглээ
Улас

 БНХАУ
 Тайвань
 Сингапур
Олон уласай байгуулга:

Flag of the United Nations.svg НҮБ (зургаан хэлэнэй нэгэ)
Тохируулагша байгууллага Хитадад: Уласай хэлэн бэшэгэйн ажалай хороо[1]
Тайваньда: Уласай хэлэнэй хороо
Томьёолбори
ISO 639-1 zh
ISO 639-2 chi (B)
zho (T)
ISO 639-3 zho – Хитад хэлэн бүхлээрээ
Дотор нь ялгасан нь:
cdo – Min Dong
cjy – Jin Chinese
cmn – Mandarin Chinese
cpx – Pu Xian
czh – Huizhou Chinese
czo – Min Zhong
gan – Gan Chinese
hak – Hakka Chinese
hsn – Xiang Chinese
mnp – Min Bei Chinese
nan – Min Nan Chinese
wuu – Wu Chinese
yue – Yue Chinese
och – Old Chinese
ltc – Middle Chinese
lzh – Classical Chinese
New-Map-Sinophone World.PNG
Хитад хэлэнэй тархаалгын газарай зураг

Зурагай тайлбари:      Хитад хэлэниие гол, засаг захиргаанай буюу түрэлхи хэлэн болгон ашагладаг уласууд      5,000,000-һаа дээшэ дуугарагшатай уласууд      1,000,000-һаа дээшэ дуугарагшатай уласууд      500,000-һаа дээшэ дуугарагшатай уласууд      100,000-һаа дээшэ дуугарагшатай уласууд

     Хитад хэлээр дуугарагшад олоноор оршон һуудаг хотонууд

Хитад хэлэн (хитадаар 汉语/漢語 Hànyǔ; 华语/華語 Huáyǔ; 中文 Zhōngwén) нэгэ талаһаа үзэбэл нэгэн хэлэн, нүгөө талаһаа үзэбэл харилсаатай адлигүй хубяар хоорондоо ойлголсодог хэдэн янза хэлэниие багтааһан хэлэнэй бүлэг юм.[2]

Аялгуунууд[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Map of sinitic languages-ru.svg

Хэлэнэй ангиаллаар ямаршье Хитад-Түбэд хэлэнэй изагуурай салаа болоно. Түрэлхи хэлэтэ хүнүүд үндэһэндээ Хитадта (мүнөөнэй БНХАУ, Тайвань) һууришаһан байдаг. Үндэһэтэн уласаа байгуулһан хитадууд илгагдаха хэлэн хөөрэлдөөниие «аялгуу» гэжэ үзэдэг. Харин бусад хэлэн шэнжэеэшье, хитад шудалагшанар «Хитад хэлэнэй бүлэг» гээд хэд хэдэн «хэлэн» болгон ангилна.[3]

Дээрэхи илгаатай хэһэгүүдые нютаг ороной байрашалаар Хойто (北, өөрөөр Мандарин гэнэ, 850 сая оршом хэлэлсэгшэтэй), У (吴, 90 сая), Юэ (粤, өөрөөр Кантон, 70 сая), Минь (闽, 50 сая), Сян (湘, 36 сая) зэргэ 7-13 бүлэгтэ багсалдаг.

Энэһээ Хойто Хитад хэлэн/аялгуунуудай доторхи Бээжэнэй аялгууда (北京话) тохируулһан путунхуа (普通话, Pǔtōnghuà) Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (БНХАУ) болон Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (ө.х. Тайвань) хоёрто түрын ганса, Сингапур уласта албан ёһоной дүрбэн хэлэнэй нэгэ боложо хуулишалагдан баталагдаба. Мүн НҮБ-ын албан ёһоной зургаан хэлэнэй нэгэ болодог.

Бэшэг[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Бэшэгэй системэнь ханза гү, али хитад үзэг болоод можо, тойрогһоон хамааржа уламжалалта гү, али хилбаршуулһан ханза хэрэглэдэг. Галиг үзэгэй хубида лата сагаан толгойн дээрэ тулгуурилһан пиньинь хэрэглэнэ. Юэ хэлэндэ мүн адли лата сагаан толгойдо тулгуурилһан ютпхин зэргые ашагладаг. эртын үзэг болохо чжуинь толи бэшэгэй хэмжээндэ хэрэглэдэг.

Дэлхэйн улас түмэнүүд хэрэглэдэг үзэг бэшэгүүдэй дотор ханза ганса үгүүлбэри тэмдэглэгдэггүй үзэг бэшэг юм. Ханзын бии бололго тухай хитадай эрхэтэд дунда олон һайхан үльгэр домог байдаг. Уламжалалта хөөрэлдөөндэ, эртэ дээрэ үедэ Цан Цзе гэдэг нэгэ хүн байжа гэнэ. Тэрэ араатан, жэгүүртэнэй шороон дээгүүр алхаһан мүрые нигталан шэнжэжэ, уламаар үзэг бэшэг үүдэн зохёохо һанаа тэрэндэ урган түрэһэн бэлэй. Иигээд хитадай эгээн түрүүшын дүрсэтэй үзэг бии болоһон юм гэнээ. Хожом шэнэ Хитад уласай археологнар хитадай Шаньдун можын Жүй шянай Линянхэ голой хабидахи бунханһаа үлэмжэ ехэ хэмжээнэй бэшэг дурасхалай зүйл элирүүлһэн болоод, зарим шаазан дээрэ дүрсэтэ үзэг бэшэгдэһэн байһаниие элирүүлһэн байна. Эдэ үзэгүүд мүнөө үеһөө 4500 үлүү жэлэй урда бэшэгдэһэн түүхэтэй, Хитад уласай ханза бэшэгэй эгээн түрүүшын хэлбэри болохын археологнар нотолһон байна.

Ханзые бэшэг мэдэхэгүй хүнүүдтэ зүб танюулан зүб дуудуулхын тулада, мунхаг коммунис Хитадай засагай газар 1958 ондо «Хитад хэлэнэй абяаниие тэмдэглэхэ сагаан толгой»-е албан ёһоор ниитэлһэн байна. Уг түһэл хитад хэлэнэй түб аялгуу дээрэ тулгуурилжа ханзые латаар тэмдэглэһэн юм. Уг дүрэмынь нэгэ ёһондоо бол дуудалгые тэмдэглэхэ системэ болоод, хашалган болон аялган бүрилдэһэн юм. Эндэ хашалган абяан 21, аялган абяан 39 байна.

Түүхэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Яһанда бэшэһэн цзягувэнь бэшэг

Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлдэһэн юм.

Эртын һурбалжа үгүүлһэнээр МЭҮ 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг (甲骨文, jiǎgǔwén, цзягувэнь, саашада «яһан бэшэг» гэхэ) бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээлэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.

Ном зохёол[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  • Кожевников И. Р. Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005
  • Юань Цзя-хуа. Диалекты китайского языка / Под ред. проф. Г.П. Сердюченко. — Загбар:М.: Наука, 1965. — 55 с. — 1200 экз.
  • Курдюмов В. А. Курс китайского языка. Теоретическая грамматика. — Загбар:М.: Цитадель-трейд, Лада, 2005. — 576 с. — 3000 экз. — ISBN 5-9564-0015-3
  • Войцехович И. В. Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007
  • Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т. М., 2006 — . Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» — О. И. Завьялова и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности — О. И. Завьялова, И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой
  • Завьялова О. И. Большой мир китайского языка. М.: Восточная литература, 2010. 287 c. ISBN 978-5-02-036434-9.

Холбооһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Бэшэг[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Толи[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  1. china-language.gov.cn Загбар:Zh icon
  2. * David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of Language (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), p. 312. «The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages.»
    • Charles N. Li, Sandra A. Thompson. Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar (1989), p 2. «The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family.»
    • Jerry Norman. Chinese (1988), p.1. «The modern Chinese dialects are really more like a family of language.»
    • John DeFrancis. The Chinese Language: Fact and Fantasy (1984), p.56. «To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that according to Chao are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation that exists in China.»
  3. Mair, Victor H. (1991). «What Is a Chinese "Dialect/Topolect"? Reflections on Some Key Sino-English Linguistic Terms» (PDF). Sino-Platonic Papers.