Барга-баатар

Барга-баатар (ᠪᠠᠷᠭᠤ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ, Баргу-Батор), энэ хадаа түмэдэй хаанай нэгэ ноёниинь байһанаа, тэрэ хаанай доторой дай үүсхэхэдэнь, Бүртэ-Шоно гэжэ хүбүүень абаад тэрьедэжэ, Байгал шадар ерэжэ, тэрэ хүбүүниинь хаан, харин Барга-баатар тэрэнэй ноёниинь болоо гэһэн түүхэтэй. Зарим ном бэшэгтэ хэлэгдэһээр, хориин арбан нэгэн эсэгын эхи табигша Хори-мэргэн Барга-Баатарай хүбүүн байжа, тэндэхи бэдэ зоной басаган Баргажан-гуа гээшые һамга абажа, тэрээнһээ Алан-гуа гараһан, харин Шаралдай, Нагатай гэжэ хоёрдохи, гурбадахи хатадһаань хориин 11 эсэгэдэ нэрэ үгэһэн хүбүүд түрэһэн байгаа.

Вандан Юмсунов «Хориин арбан нэгэн эсэгын уг изагуурай туужа» гэжэ бэшэг соогоо Хориин гарбалые Барга Баатартай холбодог. Юмсуновой хэлэһээр, Барга Баатар Түбэдһөө Бүртэ-Шонын сайд байхадаа зугтажа гараһан. Бүртэ-Шоно Түбэдэй хаанай хүбүүн байжа, нютагһаа зугтажа Байгал далайда ерээд һуурижаһан гэжэ хэлэнэ. Юмсуновой бэшэһээр, Бүртэ-Шоно Байгал дээрэ 904 ондо Бэдэ гэһэн нютагай аймагай хаан болоһон, тэрэ үедэ Барга-баатар тэрэнэй сайд болоһон. Тигээд Бархан уулада һуурижаһан.

Бүртэ-Шоно Гуа-Маралтай гэрлэһэн. Энэ мэдээсэл «Монголой нюуса тобшоондо», Доржи Банзаровай ба А. Позднеевай эрдэмэй бүтээлнүүд соо байна. Бүртэ-Шонын ажаһууһан газар мүнөөшье хүрэтэр хадагалагдаһан. Бүртэ-Шонын хойно 13-дахи үедэ Бодончар гаража, тэрэнэй хойно Боржигин обог, Боржигидһоо 10 үедэ Чингис хаанай эсэгэ Есүгэй Баатар гараһан.

Барга Баатар гэр бүлэ байгуулжа, Тобол мүрэнэй хажууда гурбан хүбүүдтэй ажаһууһан. Тэрэ Олюдайе нютагтаа орхёод, Хоридойтой ба Гур-бурядтай зүүн зүг руу ябаһан. Түнхэндэ Гур-буряадые орхёод, Зүлхэ мүрэнөөр Яхад руу ошожо, Хоридойе тэндэ орхёод, өөрөө Эрхүү мүрэн руу ошоһон. Элюудэрһээ Хальмагууд гарба, Гур-бурядһаа Эхиридүүд ба Булагадууд гарба. Тэрэ гурбан хүбүүдэй багань Хоридой-мэргэн гурбан эхэнэрнүүдтэй гэрлэжэ, тэдэнь үри хүүгэдтэй болоһон. Тэрэниие түрүүшын эхэнэр Бэдэ обогһоо Баргажан-гуа Алан-гуа гэһэн басагадые түрүүлһэн. Алан-гуа болбол Чингис хаанай Алтан обогой эхин табиһан Добу Мэргэнэй һамган болоһон. Хоёрдохи ба гурбадахи эхэнэрнүүдэй хүбүүдэй нэрэнүүд арбан нэгэн хориин обогуудай нэрэнүүд болоһон: хоёрдохи эхэнэр Шаралдай табан хүбүүдые түрүүлһэн: Галзут, Хуацай, Хубдут, Гучит ба Шарайт; гурбадахи эхэнэр Нагатай зургаан хүбүүдые түрүүлһэн: Харгана, Бодонгут, Худай, Батанай, Саган ба Хальбин («Хориин ба Агын буряадуудай урда сагай түүхэ» соо Хоридойн гэр бүлын тухай Тобын Түгүлдэр баһал бэшэһэн). Эсэгынгээ ба үбгэнэйнгөө үхэһэнэй һүүлдэ тэдэ Монголой ба Үбэр Монголой нютагаар урда зүг руу нүүжэ, Бээжэн хүрэтэр ошожо, ехэ олон болоһон.