Улаан Үдэ

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Улаан Үдэ
ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠦᠳᠡ
—  бүгэдэ найрамдаха уласһаа захирха хото  —
ородоор Улан-Удэ
Улаан Үдэ

Һүлдэ туг

Һүлдэ тэмдэг
Буряад орон дахи Улаан Үдэ хото
Улас орон Ород ОХУ
БНУ 22px Улаан Үдэ
Дүүргэ (3) Нэр бүхий 3 дүүргэтэй.
Газар нютаг 347,6 км²
Газарай байса д.т.д. 500 м
Хүн зон 2013 ондо Increase 416 079 хүн
Хүн зон (бүүг.) 416 079 хүн
Арад түмэн 73.1% - ород, 21.4% - буряад
Нютагай олон Улаан Үдынхин, Улаан Үдынхид
1666 он Ород сэрэгын үбэлжөө боһоһон
Хотын дарга Александр Голков
Сагай бүһэ Эрхүүгэй саг
Телефоной_код +7 3012
Шууданай индекс 6700xx
Автомашин 03
Сахим газар [1] (ородоор)

Улаан Yдэ (ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳᠡ; ородоор Ула́н-Удэ́) — Буряад Уласай ниислэл хото.

1934 он болотор Дээдэ Үдэ (ородоор Верхнеу́динск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).

Байгалһаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, Сэлэнгэ Үдэ хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.

Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг.[1] Ород уласай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.

Улаан Үдэ дотор гурбан дүүргэүүд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.

  • Соведэй дүүргэ
  • Түмэр замай дүүргэ
  • Октябриин дүүргэ

Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков 2012 оной декабрь һарада дарга болобо. Хотын нойон (сити мэнэджэр) — Евгений Пронькинов.

Түүхэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Улаан Үдэ хото 1666 ондо хасагуудаар байгуулагдаһан юм. Тэрэ түрүүн Дээдэ Үдэ гэжэ нэрэтэй байһан. 1934 ондо Улаан Үдэ гэжэ нэрэлэгдээ. Энэ үедэ ехэ барилга эхилһэн байна. 1934 ондо Вагон Заһалгын завод, нэгэдэхи ТЭЦ, 1935 ондо Заудинскын гурил-талханай комбинат, шэлэй завод, 1936 ондо мяханай комбинат баригдаһан юм. Һүүлдэнь онгосо бүтээлгын завод, "Электромашина", "Теплоприбор", прибор хэдэг завод, нарин сэмбын комбинат хүдэлжэ эхилээ.

Шэнжэлхэ ухаан[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Улаан Үдэ - томо соёлой ба шэнжэлхэ ухаанай түб болоно. Эндэ Буряад шэнжэлхэ ухаанай түб; табан дээдэ һургуулинууд: Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули, Зүүн Шэбэрэй гүрэнэй хүтэлэлгын ба технологиин дээдэ һургуули, Буддын шажанай дээдэ һургуули, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи, Зүүн Шэбэрэй гүрэнэй соёлой академи.

Мүнөө Улаан Үдэдэ 39570 һурагшадай һураха 52 һургуули, 15430 хүнэй һурадаг 16 тусхай дунда һургуули ажаллана. Эдээнэй очно ба заочно таһагуудта 1620 оюутад һурана.

Соёл[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Театрууд[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Улаан Үдэ ниислэл хотодо Дуури болон Баледэй, Х.Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын (1932), Н.А. Бестужевэй нэрэмжэтэ ород драмын, залуушуулай, Нелли Дугаржабонай нэрэмжэтэ пластическа драмын театрнууд, дуу хатарай "Байгал" ансамбль, филармони (1938) болон олон музейнүүд амжалтатай ажаллана. Улаан Үдэдэ олон кинотеатрнууд харагшадые урин байдаг, тэдэниие нэрлэбэл: "Еврозона", "People's Cinema", "Capital Cinema", "RGB Cinema (Пионер)" гэхэ мэтэ. Һүүлэй жэлнүүдтэ кинотеатрууд гоё, мүнөө үеын түхэлтэй болонхой. "Октябрь", "Прогресс", "Дружба", "Эрдэм", "Фабрика кино", "Сагаан Морин", "Савва", "Планета 3000", "Восток" гэhэн кинотеатрнууд олон жэл соо хүдэлөөд мүнөө хаагдаhан байна.

Музейнүүд[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Музейнүүдэй эгээн мэдээжэнь хадаа түүхын, уран зурагай, геологическэ, байгаалин болон этнографическа музейнүүд болоно. Олон музейнүүдэй нэгэн эгээл мэдээжэ Буряадай Байгалай зүүн захын арадуудай этнографическа музей болоно. Тус музей нэрэдээ таарамаар гоё һайхан газарта хүхэ номин тэнгэри доро нэмжын оршодог юм.

Бусад[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Тиихэдэ хэдэн гоё мэдээжэ зочид буудалнууд айлшадые угтадаг: "Бурятия", "Гэсэр", "Баргажан", "Сагаан Морин", "Байгал", "Одон" гэхэ мэтэ. Мүнөө худалдаа наймаанай байранууд олоор баригдана, нэрлэбэл, "Большой", "Сагаан Морин", "Түмэр Морин", "Туяа", "Заря" болон "Galaxy", "Capitall Mall", "Пионер", "Еврозона", "People's Park" гэһэн худалдаа-сэнгэлтын түбүүд нээгдэнхэй.

Хүн ама[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Хүн ама
Жэл 1835 1851 1882 1890 1897 1915 1917 1923 1926 1931 1989 2002 2005 2009 2010 2013 2014 2015 - төлөвлөгөө 2017 - төлөвлөгөө
Хүн 3544 3746 4130 5223 8086 17 200 21 582 22 401 33 713 41 770 351 806 359 400 352 600 340 200 377 100 416 079 421453 440 130 480 560

Хотын дүүргэ болон һууринууд[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Аэропорт Горько
Доодо Онгостой Дээдэ Онгостой
Загорск Забайкальска
Заречнэ Зеленхоз
Зүүн зүгэй һуурин Зүүн эрье
Исток Лазо
Матросов Мяханай комбинат
Наранай һуурин Нарһата
Нарһан тужа Ногоон һуурин
Орешков Посеели
Силикатна Сокол
Сэрэгшэдэй һуурин Тайгын һуурин
Тайлса Талханай комбинат
Түлэнжэ Урда зүгэй һуурин
Шишковко Шэлэй завод
Хүмэгшэ Энергетик

Зурагай цомог[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Холбооһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]