Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн
WWImontage.jpg
Жэл он 1914 оной 7 һарын 281918 оной 11 һарын 11
Байралал Европо, Африка, Ойрохи Дурнада (Хитад, Номхон далайн аралуудта түрэ зуур)
Үрэ дагабари Холбоотонуудай илалта. Герман, Ород; Турк, Австри-Унгар ээзэнтэ гүрэнүүдэй бутрал; Европо ба Ойрохи Дурнадада шэнэ оронууд байгуулагдаһан; Германай колонинуудые бусад оронууд руу шэлжүүлһэн; Үндэһэтнүүдэй Лига байгуулагдаһан.
Байлдагша таланууд
Flag of the United Kingdom.svg Британи
Flag of France.svg Франци
Flag of Russia.svg Ород
Flag of Italy (1861-1946).svg Италиин Хаанта Улас
US flag 48 stars.svg АНУ
бусад
Flag of the German Empire.svg Герман
Ottoman flag.svg Османай эзэнтэ гүрэн
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
Flag of Bulgaria.svg Болгари
бусад
Ударидагшад
Flag of the United Kingdom.svg Певид Лоид Жорж
Flag of France.svg Жорж Клемансо
Flag of Russia.svg II Николай
Flag of Italy (1861-1946).svg III Виктор Эммануил
US flag 48 stars.svg Вудроу Вильсон
бусад
Flag of the German Empire.svg II Вильхелм
Ottoman flag.svg V Мехмед
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg I Франц Иосиф
Flag of Bulgaria.svg I Фердинанд
бусад
Хохирол
Сэрэгүүд үхэһэн:
5,525,000
Сэрэгүүд шархадһан:
12,831,500
Сэрэгүүд һураггүй:
4,121,00
Сэрэгүүд үхэһэн:
4,386,000
Сэрэгүүд шархадһан:
8,388,000
Сэрэгүүд һураггүй:
3,629,000

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн (ДД I) — 1939 ондо болоһон cагһаа хойшо Дэлхэйн дайн, эсэбэл Ехэ Дайн гэжэ нэрэлэгдэжэ байһаншье түүнһээ хойшо Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн эсэбэл Нэгэдүгээр дэлхэйн дайн гэжэ нэрэлэгдэһэн. Энэ дайн 1914 оной 07 һарын 24-һөө 1918 оной 11 һарын 11 хүрэтэр Европодо түблэрһэн томоохон дайн юм.[1]

Энэнь дэлхэйн хамагай томо хүcэнүүдые Холбоонойхон (гурбалһан францяар Entende эргэн тойрондо түблэрһэн) болон Түб хүcэн (гурбалһан нэгэдэлэй эргэн тойрондо үүһэн) гэһэн 2 хүcэндэ хубааһан юм. 70—аад саяһаа багагүй сэрэгэй хүн, 60-аад саянь Европо энэ дайнда оролсоһон түүхэн дэхэ хамагай томо дайнуудай нэгэ юм. 9 саяһаа багагүй хүн үрэгдэһэн бүгөөд, үүнэй шалтагаан галта зэбэсэгэй хүгжэл болон түүнэй эсэргүүсэхэ хүгжөөгүйтэй холбоотой юм. Энэнь дэлхэйн түүхэ дэхи 6-дахи томоохон хүнөөлтэй дайн юм.

Байлдагшад[заһабарилха]

Түб хүcэн: Германай эзэнтэ гүрэн, Австри-Унгарай эзэнтэ гүрэн, Османай эзэнтэ гүрэн, Гурбадугаар Болгариин Хаанта Улас.

Антанта: Ородой эзэнтэ гүрэн, Гурбадугаар Франциин Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Британиин эзэнтэ гүрэн

Антантын эб нэгэдэхшэд: АНУ, Япон эзэнтэ гүрэн, Сербиин Хаанта Улас, Италиин Хаанта Улас (1915 он хойшо), Черногори Хаанта Улас, Бельги, Египет, Португал, Румыниин Хаанта Улас, Грекын Хаанта Улас, Бразил, Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либери, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливи, Доминикана Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Перу, Уругвай, Эквадор.

Дайнай соносхол
Һара үдэр Хэн Хэнэйдэ
1914
7 һарын 28 Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар State Flag of Serbia (1882-1918).svg Серби
8 һарын 1 Flag of the German Empire.svg Германи Flag of Russia.svg Ород
8 һарын 3 Flag of the German Empire.svg Германи Flag of France.svg Франци
8 һарын 4 Flag of the German Empire.svg Германи Flag of Belgium (civil).svg Бельги
Flag of the United Kingdom.svg Британиин эзэнтэ гүрэн Flag of the German Empire.svg Германи
8 һарын 5 Flag of the Principality of Montenegro.svg Черногори Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
8 һарын 6 Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар Flag of Russia.svg Ород
State Flag of Serbia (1882-1918).svg Серби Flag of the German Empire.svg Германи
8 һарын 9 Flag of the Principality of Montenegro.svg Черногори Flag of the German Empire.svg Германи
8 һарын 11 Flag of France.svg Франци Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
8 һарын 12 Flag of the United Kingdom.svg Британиин эзэнтэ гүрэн Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
8 һарын 22 Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар Flag of Belgium (civil).svg Бельги
8 һарын 23 Flag of Japan.svg Япон Flag of the German Empire.svg Германи
8 һарын 25 Flag of Japan.svg Япон Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
11 һарын 1 Flag of Russia.svg Ород Flag of Turkey.svg Турк
11 һарын 2 State Flag of Serbia (1882-1918).svg Серби Flag of Turkey.svg Турк
11 һарын 3 Flag of the Principality of Montenegro.svg Черногори Flag of Turkey.svg Турк
11 һарын 5 Flag of the United Kingdom.svg Британиин эзэнтэ гүрэн
Flag of France.svg Франци
Flag of Turkey.svg Турк
1915
4 һарын 23 Flag of Italy (1861-1946).svg Итали Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
6 һарын 3 Flag of San Marino.svg Сан-Марино Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
8 һарын 21 Flag of Italy (1861-1946).svg Итали Flag of Turkey.svg Турк
10 һарын 14 Flag of Bulgaria.svg Болгари State Flag of Serbia (1882-1918).svg Серби
10 һарын 15 Flag of the United Kingdom.svg Британиин эзэнтэ гүрэн
Flag of the Principality of Montenegro.svg Черногори
Flag of Bulgaria.svg Болгари
10 һарын 16 Flag of France.svg Франци Flag of Bulgaria.svg Болгари
10 һарын 19 Flag of Italy (1861-1946).svg Итали
Flag of Russia.svg Ород
Flag of Bulgaria.svg Болгари
1916
3 һарын 9 Flag of the German Empire.svg Германи Flag of Portugal.svg Португал
3 һарын 15 Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар Flag of Portugal.svg Португал
8 һарын 27 Flag of Romania.svg Румын Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
Flag of Italy (1861-1946).svg Итали Flag of the German Empire.svg Германи
8 һарын 28 Flag of the German Empire.svg Германи Flag of Romania.svg Румын
8 һарын 30 Flag of Turkey.svg Турк Flag of Romania.svg Румын
8 һарын 1 Flag of Bulgaria.svg Болгари Flag of Romania.svg Румын
1917
4 һарын 6 US flag 48 stars.svg АНУ Flag of the German Empire.svg Германи
4 һарын 7 Flag of Cuba.svg Куба Flag of the German Empire.svg Германи
4 һарын 10 Flag of Bulgaria.svg Болгари US flag 48 stars.svg АНУ
4 һарын 13 Flag of Bulgaria.svg Болгари Flag of the German Empire.svg Германи
4 һарын 20 Flag of Turkey.svg Турк US flag 48 stars.svg АНУ
7 һарын 2 Flag of Greece (1822-1978).svg Грек Flag of the German Empire.svg Германи
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
Flag of Turkey.svg Турк
Flag of Bulgaria.svg Болгари
7 һарын22 июля Flag of Thailand.svg Сиам Flag of the German Empire.svg Германи
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
8 һарын 4 Flag of Liberia.svg Либери Flag of the German Empire.svg Германи
8 һарын 14 Flag of the Republic of China 1912-1928.svg Хитад Flag of the German Empire.svg Германи
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
10 һарын 6 Flag of Peru (1825 - 1950).svg Перу Flag of the German Empire.svg Германи
10 һарын 7 Flag of Uruguay.svg Уругвай Flag of the German Empire.svg Германи
10 һарын 26 Flag of Brazil.svg Бразил Flag of the German Empire.svg Германи
12 һарын 7 US flag 48 stars.svg АНУ Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
12 һарын 7 Flag of Ecuador.svg Эквадор Flag of the German Empire.svg Германи
12 һарын 10 Flag of Panama.svg Панама Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
12 һарын 16 Flag of Cuba.svg Куба Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
1918
4 һарын 23 Flag of Guatemala.svg Гватемала Flag of the German Empire.svg Германи
5 һарын 8 Flag of Nicaragua.svg Никарагуа Flag of the German Empire.svg Германи
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Австри-Унгар
5 һарын 23 Flag of Costa Rica (state).svg Коста-Рика Flag of the German Empire.svg Германи
7 һарын 12 Flag of Haiti.svg Гаити Flag of the German Empire.svg Германи
7 һарын 19 Flag of Honduras.svg Гондурас Flag of the German Empire.svg Германи
10 һарын 10 Flag of Romania.svg Румын Flag of the German Empire.svg Германи

Уридшалһан нүхэсэл[заһабарилха]

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда оролсогшодын газарай зураг: Холбоотоной хүсэные ногооноор, түб хүсэные шаргал, оролсоогүй уласуудые һааралаар тэмдэглэбэ.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай холо урда Германи, Австри-Унгар, Франци, Ехэ Британи, Ород хороондо асаталгууд урга боложо байгаа.

19-р зуунда Европын томоохон хүсэнүүд Европын хүсэ шадалай тэмсэбэрые хадгалаха гэжэ оролдожо байһан бүгөөд энэнь 1900 он гэхэдэ улас түрэ болон сэрэгэй согсо холбоотонуудые түби даяар үүдхэһэн юм. Энэнь 1815 ондо Прусси, Ород, Австриин Гэгээн нэгэдэлээр («Священный союз») эхилһэн юм. Үүнэй дараа 1873 ондо Германиин канцлер Отто фон Бисмарк Австри-Унгар, Ород, Германые оролсуулан Гурбан хаанай холбоо (герман: Dreikaiserbund) гэһэн гэрээе байгуулһан. Энэхүү хэлэлсээр Австри-Унгар болон Ородой талууд Балканай талаарха бодологон дээрэ тохиролсоондо хүршье шадаагүйһээ шалтагаалан һалажа Герман Австри-Унгарын Хоһо нэгэдэл 1879 ондо үүдэһэн. Энэнь Оттоманай эзэнтэ гүрэн уларшье байгаа болон Ородой Балкан дахи нүлөөлэлые эсэргүүсэхэ зорилготой байгуулагдаһан юм. 1882 ондо Холбоо тэлэжэ Италие оролсуулан Гурбалсан Холбоо («Тройственный союз») болоһон.[2]

1870 оной дараа Европын мүргэлдөөн маша нарын тоосоолһон Канцлер Бисмаркын зохёон байгуулһан Герман болон Европын бусад оронууд хоорондын гэрээгээр нилээд хугасаанда зогсооһон юм. Тэрэ Ородой армие али болохо Германай талада бариха болоһон Франци болон Ородтой хоёр фронтын дайн хэхые хүсээгүйдэ байһан юм. Хоёрдугаар Вильхелм хаан ширээе үбэлэн абашье Германай эзэн хаан (Кайзер) болоһоноор Бисмаркын хамсаатанууд шухал бэшэ мэтэ болоһон. Жэшээнь Кайзер Ородтой 1890 ондо нүхэн олголтын гэрээе шэнэшэлэхээ татгалзаһан. 2 жэлын дараа Франци Ородой нэгэдэл Гурбалсан Холбооной хүсэные эсэргүүсэхын тулада байгуулагдаһан юм. 1904 ондо Холбоотой Хаанта Улас Францитай холбоо болохо Зүрхын зүбшөөлэй (франц. Entente Cordiale) гэрээе хэһэн мүн 1907 ондо Ехэ Британи Ород хоорондын Англи-Ородой хоорондын гэрээндэ гарын үзэг зурһан. Энэхүү хоёр талада гэрээнь Гурбалсан Антанта үүзэх гэрээнь боложо үгэһэн юм.[1]

HMS Dreadnought, Холбоото Хаанта улас болон Германи хоорондо оршон тогтоноһон уһан сэрэгын хүсэн.

Германай үйлдэбэрлэл болон эдын засагай хүсэн Ехэ гүрэнэй нэгэдэлэй дараа маша хурдастайгаар үһэһэн. 1890-ээд оной дунда үеһээ II Вильхелм энэхүү баазда ехээхэн хэмжээнэй хүрэнгэ гаргашалһан Герман эзэн хаанай уһан сэрэгые (Kaiserliche Marine) Адмирал Альфред фон Тирпитц байгуулһан бүгөөд энэнь дэлхэйдэ уһан сэрэгээр ноёрхохоор Британтай үрһэлдэһэн юм.[3] Үүнэй үрэ дүндэ хоёр улас хоорондоо ехэ хүлэг онгосоной дүрэмээр бэе бэеныгээ дабажа байгуулахаар тэмүүлһэн юм. HMS "Dreadnought"ые 1906 ондо гаргаһанаар Британиин хаанта улас Герман мүрэсэлдэгшэһөө томоохон хэмжээнэй дабуу талые оложо абаһан юм.[3] Герман Британи хоёрой хоорндохо мүрэсэлдөөн удалтагүй Европо даяар болон тархаһан юм. 1908-һаа 1913 он хүрэтэр Европын сэрэгэй һалбарида зарсуулагдаха хүрэнгэ 50 хубиар ехэһэһэн байдаг.

1914 оной долоодугаар һарын хямрал[заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Долоодугаар һарын хямрал

Гаврило Принцип Австриин Ехэ Гүн Франц Фердинандые алаһан

Босни-Сербиин оюутан, Гаврило Принцип Австриин Ехэ Гүн Франц Фердинандые алаһанай дараа шууд баригдаһан юм. Австри-Унгар 1908—1909 ондо Босниин хямралые далимдуулан 1878 онһоо хойшо Оттоманые газар нютаг байһан Босни ба Герцеговинагай нютагайе албан ёһоноор өөртөө нэгэдхэһэн. Энэнь Сербиин хаанта улас болон түүнэй дагуур Панслав болон православна Ородой Эзэнтэ уласые ехэд хилэгнүүлһэн. Ородой улас түрын манёвр үмэнэнь ганхажа байһан эб найрамдалые бүрэ үгы болгоһон.[4] Russian political manoeuvring in the region destabilised peace accords that were already fracturing in what was known as «the powder keg of Europe».[4]

1912 болон 1913 ондо Балканай Холбоо болон ганхажа буюу Оттоманай эзэнтэ гүрэнэй эсэрэг Нэгэдүгээр Балканай дайн болоһон юм. Үрэ дүндэнь Лондоной тулгаха бэшэг хүргэгдэһэн бүгөөд үүнэй үрэ дүндэ Оттоманай Эзэнтэ гүрэн улам бага бололхын зэрэгсээ Болгар, Серби, Черногори, Грек зэрэг уласуудай газар нютаг ехэһэшье Албаниин можо бэе дааһан шэнжэтэй боложо эхилһэн юм. Болгар Серби болон Грек рүү 1913 оной 6-р һарын 16-да добтолоходоо Македоной ехэнхэ хэһэгэй Сербида, Грек болон Урда Добруджа («Южна Добруджа») Румында 33 үдэр үргэлжэлһэн хоёрдугаар Балканай дайнда алдаһанаар усдаха аюулда улам ехээр ойртоһон юм.[5]

1914 оной 6-р һарын 28-да Босни-Серби оюутан Залуу Босниин гишүүн Гаврило Принцип Австри-Унгарай хаан ширээнэй залгамжалагша Австриин Ехэ Гүн Франц Фердинандые Босниин Сараеводо хүнөөһэн. Энэнь хэһэг зуурын Австри-Унгар, Германи, Ород, Франци болон Британи хоорондын улас түрын манёвр хэжэ байһан бүгөөд үүные 7-р һарын хямрал хэмэн нэрэлэдэг. Сербиин Босни дахи нүлөөе бага болохо үүдэнһээ Австри-Унгар Серби рүү 7-р һарын тулгаха бэшэгые дайн үдөөхэ зорилгоор боломжогүй 10 шаардалагын хамта табиһан. Серби 10-һаа 8-ые бэелүүлэхээр зүбшөөрэхэд Австри-Унгар 1914 оной 7-р һарын 28-иин үдэр дайн зарлаһан. Старшан: «Серби ямаршье харюу, хэзээ үгэһэн хамаагүй Австри-Унгар даладуур бодологотой байһан. Франц Фердинанд олон ниитые удирдан захирдаг хүн бэшэ мүн түүнэй үхэл эзэнтэ гүрэные гүн эмгэнэлдэ абтуулаагүй» хэмээн маргажээ.[6]

Ородууд өөрһэдын Балкан дахи нүлөөгөө Австри-Унгарт алдахагүйн тулда 1 үдэрын дараа Серби рүү сэрэг хүдэлгэһэн. Германай эзэнтэ гүрэн 1914 оной 7-р һарын 30-дэ хүдэлгэжэ эхилхэ үеэр Франци-Пруссын дайнай үеэр Эльзасс-Лотарингие (герм. Elsaß-Lothringen) Герман эзэлжэ абаһанда хилэгнэһэн францишууд 8-р һарын 1-дэ сэрэг хүдэлэгһэн. Мүн тэрэ үдэр Герман Ородтой дайн зарлаһан. Холбоото Хаанта улас Германтай 1914 оной 8-р һарын 4-дэ дайн зарлаһан бүгөөд энэ нь Белгие дайнда оролсуулхагүй талаар тулгаха бэшэгтэ «сэтьгэлдэ ниисээгүй харюулта» абаһанай дараа болоһон юм.[7]

Дайнай дэбжэлтэ[заһабарилха]

Түб хүсэнүүд дундаха үймэн[заһабарилха]

Түб хүсэнүүдэй стратеги холбоо һайн байгаагүй уламһаа нурһан. Герман Австри-Унгарта Сербиин дайралтын эсэрэг туслана гэһэн болобошье оршуулгань арай өөрэ утга агуулашихаһан юм. Үмэнэнь туршагдаһан түсэбнүүд 1914 оной эхээр һолигдоһоншье тэдэные хүсэдөөр дадалагда шалгаагүй юм. Австри-Унгарын ударидагша наран Германые Ородой эсэрэг тулалдана гэжэ таамаглажа байтал харин Германай хубида Австри-Унгарые сэрэгын хүшээ Ород руу явуулан өөрһэдөө Францитай тулалдана гэжэ таамаглаһан юм. Энэ төөрэгдэл Австри-Унгарын армие Ород болон Сербиин фронтуудта хубааха байдалда хүргэһэн юм.

1914 оной 9-р һарын 9 Германай канцлер Теобальд фон Бетманн-Хольвегые гаргаһан Юһэндүгээр программда (Septemberprogram) Германай зорилго болон Германай талаһаа Холбоотоной хүсэнэй дүрслэл зэрэг зүйлһэнь тусгагдаһан байһаншье хэзээшье хүндэ хүршэ шадаагүй юм.

Сербиин дайн[заһабарилха]

Сербиин артиллери

Дайнай зарлалта. Австри-Унгарай засагай газарһаа Сербын засагай газарта ерэһэн 1914 оной 7-р һарын 28-ний телеграм Сербиин арми Австри-Унгарын эсэрэг Сербиин тулааные 8-р һарын 12-до Дрина болон Сава голой хойто һабаар хамгаалалтай байрлал эзэлэн тулалдаһан юм. 2 долоо хоногой дараа гэхэд лэ Австри-Унгарын хүшэ бут сохигдон бусаһан Холбоотоной эхэнэй ялалта байһан бүгөөд Австри-Унгарын хялбар ялана гэжэ бодожо байһан бодолые үгы бологоһон юм. Үүнэй үрэ дүндэ Австри Сербиин фронтын эсэрэг тодорхой сэрэг табин харин Ородой эсэрэг хүсэнээ һулруулһан юм.

1914 он дохо Германай сэрэгүүд түмэр зам дээрэ, бараанай машин фронт руу ниглэн ябажа байгаа болон машин дээрэхэ бэшжг Парисын аялал гэжэ бэшэһэные харбал али али талань мүргэлдөөные түр хугасааныха байна гэжэ бодоһон юм.[8]

Ази болон Номхон далайн дайн[заһабарилха]

Мельбурндэ сэрэг татлагын саарһан абашье ябаа хүн

Шэнэ Зеланд Герман Самоае (хожомоо Баруун Самоа) 8-р һарын 30-да эзэлжэ абаһан. 9-р һарын 11-дэ Австралиин нээлтын ябаган болон уһан сэрэгэй хүсэн Шэнэ Помераниин (хожомоо Шэнэ Британи) арал дээрэ бууһан бүгөөд энэнь Герман Шэнэ Гвинейн нэгэн хэһэг байһан юм. Японшууд Германай Микронезиин колонинуудые, Циндаогай бүһэлэлтын дараа Хитадай Шандуниин хахад арал дахи Германай нүүрһэнэй портые эзэлэн абаһан. Хэдхэндэ һарын дотор Холбоотонойхон Германай Номхон далайн эргэн тойрон дах бүхэй лэ газаруудые эзэлжэ абаһан юм.[9][10]

Африка дахи дайн[заһабарилха]

Леттов Аберкорн хотодо (мүнөөнэй Мбала, Замби) баригдаһан

Зарим 1 Британи, Франци Германай колонинууд оролсоһон анханай байдалаанууд Африкада болоһон юм. 8-р һарын 7-до Британи болон Франциин сэрэгүүд Тоголэндэ даха Германай бэхлэлтэ рүү добтолһон. 8-р һарын 10-да Баруун Урда Африка дахи Германай сэрэгүүд Урда Африка руу добтолһон бүгөөд энэхүү шэрүүн тулаан дайн түгсэтэл үргэлжэлһэн юм. Хурандаа Паул Эмил Вон Леттов-Ворбекээр ударидуулһан Зүүн Африка дахи Германай колонигой сэрэгын хүшэнь партизанай дайн хэһэн бүгөөд Дэлхэйн дайн дуусч Европодо нүлөөлжэ эхилһэнһээ 2 долоо хоногой үмэнэ буужа үгэһэн юм.[11]

Баруун фронт[заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Баруун фронт (I Дэлхэйн Дайн)

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн гараха сагаар Германиин армиин Шлиффен планай (герм. Schlieffen Plan) һайнжаруулһан хубилбарые ашаглаһан бүгөөд энэнь Францие Бельгиин нютагаар орон Франциин армие Германай хилэ дээрэ бүһэлэн абаха байһан юм. Энэхүү дайралтань Германай баруун жигүүрые Парис руу оруулан Герман ажалтатайгаар хилэ хоорондын дайные эхилүүлһэн юм (8-р һарын 14-24). 9-р һарын 12 гэхэдэ Франци Британиин сэрэгэй туһаламжатайгаар Парис руу орожо ерэһэн сэрэгүүдые зогсооһон юм (9-р һарын 5-12). Энэхүү дайнай һүүлын үдэрүүд баруунай хүдэлэгөөнтэ дайнай дүүргэл боложо байһан юм.

Харин Дурнадада 1 лэ тулаанай арми Пруссиин Барууные хамгаалажа байһан бүгөөд ородууд энэ бүһэ рүү добтолоход баруунай сэрэгүүдые энэ тулаанда абширахад хүрһэн юм. Герман анханай Танненбергын тулаан болохо хэдэ хэдэн тулаанда ялан Ородой хүсэные буулган абаһан юм. Гэхэдээ сэрэгүүдээ зөөһэн Германай генералай тоосоолоогүй хугасаа ехээхэн алдаһан юм. Түб фронтод түргэн ялагдал хүлээһэн ушир 2 фронт дээрэ тулаан үргэлжэһэн юм. Германиин арми һайн хамгаалан тулалдаһан бүгөөд Францида өөрһэдэй сэрэгээһээ илүү 230 мянган сэрэгые жагсаалтаһаа гарагаһан юм. Үүнһээ гадна холбоо харилсаа хүгжөөгүй болон эргэлзэмээр тушаалууд Германай эртэ ялалта абаха боломжые үгы хэһэн юм.

Эхинэй үе шатууд[заһабарилха]

Британиин армида Сёр Уинстон Черчилль, 1916 он

Дэлхэйн 1-р дайнай үмэнэ зохёогдоһон тулаанай тактикууд эрин зуунтайгаа мүрэ зэрэгсэжэ шадаха болобо. Энэхүү дабуу талууд хамгаалалтые маша үндэртэ түбшиндэ хүргэжэ байһан бүгөөд он сагаа үнгэрөөһэн тулаанай тактикууд хамгаалалтые нэбтэлэхэнь хомороор байһан юм. 1870-аад оной үедэ хүнөөлтэй байһан ехэ буу, автоматтай ниилэн задгай тулалдахад ехэд хэсүүхэн болгожо байһан юм. Германшууд хоронто хиие нээһэн бүгөөд энэнь удалгүй али али талань ашиглаха болоһон бүгөөд энэнь тулааные ялажа ябаа үедэ боло ашигламааргүй зэбсэг юм. Энэхүү зэбсэг ихээхэн зэрлэг, удаан бүгөөд шаналалта үхэлые ушаруулажа байһан бүгөөд удалгүй энэнь дайнай хамагай аймшигтай бүгөөд хамагай хүмүүсын зүрхэндэ үлдэһэн дурсамжа юм.

Гэхэдээ энэ үе шэнэ добтолгооной зэбсэгнүүдые туйлажа эхилһэн бүгөөд үүнэй нэгэ жэшээнь танк юм. Британи Францинь гол ашиглагшад байһан бүгөөд Германшууд Холбоотонһоо эзэлһэн танкуудһаа гадна өөрһэдэй загбарай сөөн хэдэн танкые ашиглажа байһан юм. Марнегийн эхинэй тулаанай дараа Антанта болон Германай хчсэнүүд араһаа дайраха аргуудые ашиглаһан бүгөөд үүные «Тэнгис хүрэтэрхэ уралдаан» хэмээн нэрэлдэг. Британи, Франци удалтай Лотарингиинһоо Бельгиин эрэг хүрэтэр тогтоһон Германай хүсэнтэй тулалдажа байгаагаа мэдэһэн юм. Британи, Франци дайршье, Герман хамгаалһаар байгаад Герман мүрысэлдэгшэдөөһөө хамаагүй илүү дабуу талые оложо абаһан байһан юм. Харин Англи-Франциин хүсэнүүд Германай хамгаалалтые задлаха гэжэ түблэрдэг хэһэг зуурынха лэ байба. Али али талань шэнжэлхэ ухаанай ололто амжалтуудые ашиглан асан шалаанһаа гарахын оролдожо байба. 1915 оной 4-р һарын 22-да Ипр дэхэ хоёр дах тулаанда, Германи (Хаагын гэрээе зүршин) хлорын хиие баруун фронтдо анха удаагаа ашиглаһан. Алгершууд хорто хиинд хордон 6 км газар ухран үүные Германчууд ашиглан Холбоотонуудой хамгаалалтые сүмэ сохиһон. Канадын сэрэгүүд Ипр хоёрдахи байлдааные зогсоосон юм. Иприин гурбадахи тулаан Канада болон АНЗАК-ийн сэрэгүүд Пасчендаелийн тосгонго эзлэн абаһан.

Нюубшада һуудаг Ирландын сэрэгүүд, 1916 оной 7 һарын 1

191 оной 7-р һарын 1-дэ Британиин армииин хубида хамагай ехэ шуһан урһагаһан үдэр болоһон. Энэ үдэр 57470 хүн гэмтэжэ үүнһээ 19420 хүн наһа нүхэжэһэн бүгөөд энэнь Сомме голой тулалдаанай эхэнэй үдэр байһан юм. Ихэнх гэмтэһэн хүмүүс дайралтын эхинй сагта гэмтэһэн байдаг. Сомме голой тулалдаан бараг лэ хахад сая хүнэй үнэтэй байһан юм.

Германшуудые добтолһон францишууд

Алишье талань эсэрэг талаа дараагай 2 жэлын турш бут сохижо шадахгүй байһан хэдэйшье 1916 оной Верден дэхи Германай үйлдэл, Сомме дахи суһа урсгалтань сүхэрһэн Францишуудые һүйрлын ирмэг дээрэ байрлуулһан юм. Үр дүнгүй фронтын дайралтууд Британи, Франциин али алинда гарза үндэртэй байһан бүгөөд энэнь эсэһэтээ боһологоор дууһашье байһаншье удаатай юм, илангаяа Нивелиин добтолго үеэр ехээхэн боһологууд гаршье байһан юм.

1915—1917 оной хоорондо Британи, Франци хоёр Германһаа илүү хохирол амһаһан бүгөөд энэнь стратеги болон тактикын сонголтһоо шалтгаалһан юм. Стратегиин хубида, Германшууд зүбхэн Верденда түблэрэн добтоложо байһан боло Холбоотонууд хэдэ хэдэн Германай шугамые сүмэ сохилхое оролдожо байба. Тактикын хубида, Германай командовалагша Эрих Людендорффын уян хатан хамгаалалтань жалганай байлдаанда яга тохиршо байба. Энэнь урда талада тааруухан хамгаалалта хэжэ, ехээхэн хэмжээнэй зайнай арад гол хүсэнээ байрлуулан шууд болон хүсэрхэг дайралтын эсэрэг хүсэные илгээж боложо байһан юм.[12][13]

Людендорфф 1917 ондо хэһэн тулалдаан тухай бэшэһэн:

« 8-р һарын 25 Фландриин тулалдаанай хоёр дугаар шатаа гүйсээһэн. Энэ бидэндэ хорон ехэтэй байһан..... Фландри болон Верден дахи 8-р һарын хорон ехэтэй тулалдаанууд үрэнын сэрэгүүдтэ томоохон хэмжээнэй хорон ушаруулһан. Зарим 1 талаараа би болон командовалагша нарын хүсэн хүлээжэ байһан хатуу шанга байдалые үзүүлэхээ байлаа. Дайсанай талынхан бидэнэй дайралта эсэргүүсэхэ аргада һуралсаһан байна.... Минии бэе аймшигта зоблонто унаһан байна. Урдада байгаа байдалһаа боложо бидэнэй бусад газаруудтада хэхэ ёһотой ажилалагаануудаа хэжэ шадахгүй байна. Бидэнэй хорон минии түһөөлжэ байһанһаа хэтэ ехэ байгаа тула танһаа би хүлсэл үшэжэ байна. Мүн 9-р һарын 20-да бидэнэй шугаманда аймшигтай дайралтанд үртэһэн..... 20-да хэһэн дайсанай дайралта амжилтатай болоһон, энэнь добтологоо Ю Завинай аюулые 1917 ондо багаһагаһан энэ үедэ худалдаанай онгосууд тусгай харуул хамгаалалтатайгаар далайгаар аялажа эхилһэн. Энэхүү тактика нь юу забинуудай хубида байгаа онилоходонь маша хүндрэлые абширжа байһан. Худалдаанай забинуудые дагажа ябажа байгаа хамгаалалтынхан тодорхой зорилготойгоор шумбагша онгоснуудые жибүүлжэ байһан.[14] »

Урдын фронт[заһабарилха]

Балкан дахи дайн[заһабарилха]

Австриин сэрэгүүд 1917 ондо Сербие эзэлһэн энэ үеын Серби 850000 хүн амаа алдаһан. Эдгээрын дүрбэнэй нэгэ хуби дайнай үмэнэ ами наһаа алдаһан.

Ород, Австри-Унгар армиинхаа 3-най 1 хүсэнээр Серби руу добтолһон. Австришууд Сербиин ниислэл Белградые богони хугасаанда эзэлжэ абаһан. Сербишууд Колубарын тулалдаанда маша хүсэнтэй дайралта хэжэ 1914 оной эсэс гэхэд тэдэные эхэ орнооһоо хөөхэ гаргажа шадһан. 1915 оной эхэнэй 10 һарада Австри-Унгаршууд сэрэгэй ехэнхэ нөөсөө Италитай тулалдахада ашиглаһан. Герман Австри-Унгарын дипломатууд Болгарие Серби руу хамтран добтлоход ухуйлһан. Словани Хорват Боосни газар нютагта Австри-Унгарын cэрэгые байлдуулжа Серби руу добтолһон бүгөөд мүн Ород Италитай байлдаһан. Черногори Сербитэй өөрын ашиг сонирхолой үүдэнһээ нэгэдэһэн.[15]

Серби 1 һара гаран хугасаанда нэгэдэһэн. Энэхүү тулаан 10-р һарада эхилһэн бүгөөд түб хүсэнэйхэн дайралтаа хойто хэсэгһээ эхилһэн. 4-н үдэрын дараа Болгаршууд зүүн зүгһээ дайрша тулаанд нэгэдэһэн. Сербиин арми 2 фронттой байлдаада ялагдаһан ушарһаа Албани руу бусажа ухарһан. Тэдэ зүбхэн Болгаршуудай эсэрэг багахан хугасаанда дайралтые хэжэ шадаһан. Сербишууд Косовын тулаанда одоогой нэрээр Гнилане ойрол соо буужа үгэһэн. 1916 оной 1 һарын 6-һаа 7-ний хоорондо Черногори Сербишуудые Мойковаце тулалдаанда Адриатикын эрэг рүү ухраажа шадсымаа гэбшье Австришууд Черногорие барибашалһан. Сербиин хүсэнэйхэные Грек руу хүлэг онгосоор нүүлгэн шэлжүүлһэн.[16]

Нюушада һуудаг Болгариин сэрэгүүд онгосо дахи гал түлэжэ бэлдэнэ

1915 оной һүүлээр Франци Англиин арми Грекын Фесалоникуудта ошоһон. Тэдэнэй зорилгонь түбын хүсэнэй эсэрэг дайн зарлахые тус уласай засагай газарта шахалта үзүүлэхэ тэдэндэ тусламжа һанал бологохо зорилготой байһан. Харамсалтайнь Германай хаан I Константин тэдэные хөөн зайлуулахые хүссэн бүгөөд гаднай армие хүсэные ерэхэһээ үмэнэ Элипетрос Винизелос засагай газартай үзэл бодолой зүршилдөөнтэй байһан. Энэхүү зүршилдөөнэй уламһаа үндэһэнэй схизмын хүдэлгөөн бии болоһон. Энэхүү хүдэлгөөн Фесалоникууд Винизэлосиин шэнэ засагай газар болон бүһэ Грекын бүһэ нютагуудые хэдэ хэдэн хэсэгтэ хубааһан. Маша хүсэнтэй дипломат хэлэлсээрын дараа Афинууд гадаадай сэрэгэй хүсэн болон хаанай сэрэгэй хүсэнэй хоорондо зэбсэгтэ мүргэлдөөн боложо Грекын хаан, хаан шэрээнһээ буужа түүнэй 2-р хүү Александр хаан ширээндэ һууһан. Винизэлос 1917 оной 5 һарын 29-дэ Афинуудта ерээд Грек Афинууд хоёр нэгэдэһэн. Грекын арми Македониин фронт дээрэ түбын хүсэнэй эсрэг сэрэгэй тулаанда ороһон.[17]

Македониин нүхэрсэг харилсаа. Зүүнһээ баруун тиишэ: Индохитад, Франци, Синегали, Ехэ Британи, Ород, Итали, Серби, Грек, Энэдхэгэй сэрэгүүд

Тулаанай дараа Серби Австри-Унгар Болгар гэһэн 3 газарта хубаагдаһан. Болгаршууд өөрһэдынхөө эзэмшэлын бүһэд ороһон Сербиин хүн амые Болгар үндэһэтэн бологожо эхилһэн. Тэдэ Серби хэлэн, Серби сүмүүдые устагажа эхилһэн. Сербиин хүн амые 1917 ондо Болгариин армида хүсэнээр ябуулжа эхилһэн. Энэ үеһээ Сербиин бослого хүсэнтэй эхилһэн. Сербиин бослого гаргагшад богони хугасаанай дотор Копаоник уула болон урда Марава голой эргые эзлэн абашье шадаһан. Энэхүү бослого бүрэ саашлаад болгар болон Австриин армитай 1917 оной 3-р һарын эсэс гэхэд тулалдажа эхилһэн. Македониин фронт нэгэ хэбэндээ байһаар ерэһэн. 1916 оной 11 һарын 19-дэ Сербиин хүсэнэйхэн Битолагайе эзэлэн абаһанаар Македониин хэсэгые бусаан абашье шадаһан. Энэхүү босологой түгсэгэлдэ Антантагай хүсэные бута сохижо Герман Австри-Унгарай сэрэгүүд эхэ орон руугаа бусаһан. Болгаршууд Добра Паулын тулаанд ялагдлаа хүлээһээн, баһа хэдэн үдэрын дараа тэдэ Дойранагай тулаанда Англи Грекын армида бута сохигдоһон. Болгаршууд 1918 оной 9 һарын 29-дэ тулаанаа зогсоохо гэрээндэ гарын үзэг зураһан. Хинденбург ба Людендорфф нар түбын хүсэнэйхэнэй эсэрэг стратеги болон үйлэ ажалалагаагаа дуусгабар болгоһон. Болгарай һүйрэлэй нэгэ үдэрэй дараа засагай газарай Албаниин арадай хурал зохёон байгуулжа энхэ тайбаные хүсэмжэлһэн. Македониин фронт устгагдаһанаар Будапешт, Вена руу ябаха шэнэ зам нээгэдэжэ Франше д’Эспере генералай 670000 сэрэгүүдтэ энэхүү зам зорюулагдаһан. Түбын хүсэнэйхэнэй 278 батальон, 1500 бууе Болгаргшууд хураан абаһан.[18] Германшууд зүбхэн 7 ябаган сэрэгэй хэһэг, нэгэ морин сэрэгэй салааг өөрсэдэй болгоһон.[18] Арменида болоһон Австрали-Канадаар ударидуулһан тулаан германай армиин мүхэлэй эхлэл болоһон түдэйгүй Британиин Армие хойто, Франциин армие Урда зүг рүү дабшилтаа оруулахаад тусламж болоһон юм.

1918: Холбоотойхон илалта[заһабарилха]

Англиин 4-р фронт Арменида Германай добтолгоое хүсэнтэй эсэргүүсэжэ 14 миль дабшилтаа ахюулһанаар Франциин 1-р арми баруун талаһаань добтолжо 8-р һарын 10-да 3-р арминь Амьенда нэбтрэн орожо 8 һарын 16 гэхэдэ дабшилтаа 4 миль урагшлуулжа Лассиньие бүрэн сүлөөлэбэ. Францын 3-р армиин зүүн хэсэгэй Генерал Шарль Манжен 8-р һарын 20-да 10-р армие ударидаһан 200 гаруй зэбсэгтэй 8000 оршом хоригдолые барибшалһан Вель голой баруун хойто зүгтэ байрлаха германай фронтые айдаста абтахад хүргэһэн байна.[19] Энэ үдэрые Эрих Людендорффын хэлэһэнээр «хара үдэр» гэжэ нэрэлдэг. Ехэ Британиин 3-р армиин Генерал Бинг маша сөөхэн сэрэгээр дайсанаа арай ядан барижа байһан Ехэ Британиин 3-р армиин Генерал Бинг Вараите руу шиглэһэн дайсанай байлдажа байгаа фронтые хуурахын тулда дайсанай фронтые нэбтэлжэ гараха 200 танктайгаар добтолхоор үүрэе абаһан бүгөөд энэнь Альбертай тулаанай эхлэл болоһон юм. Энэхүү дабшилтын гол зорилгонь хууран мэхлэлтээ амжилттай гүйсэтгэхэһээ гадна хамагай шухал дайсанай гол хүдэлгэгшэ хүсэные сарнюулаха ябадал байһан билээ.

1918 оной Франциин Вогой (Vaux) мүхэл

9-р һарын 2-да Хинденбург зурлаае Канадын корпус хууршье Вотан Позицие эбдэһэнээрээ 3-р армие дабшилтаа ахюулахад тусалжа, баруун фронтдо асар ехэ хорон хохирол ушруулжээ. Мүн энэ үдэр Үндэр Командын Газарда (герм. Oberste Heeresleitung, OHL) Канадын 1-р армиин фронтын байрлажа буй Хойтын Һубагай (франц. Canal du Nord) арад Кунденбург зурбаста буй өөрын 6 армиа тулалдаанһаа гаргахаһаа өөр аргагүй болоһон бүгөөд хойто зүгтэ Лис голой зүүн зурбасруу ухаршье 4-р һарын эхээр ямаршье эсэргүүсэлгүй буужа үгэшээ.[20] «Скарпһаа Весль хүрэтэрхэ бүхэ фронтые бусаан абахын тулда шаардалагатай бологоные бидэ хэхэ болоно» гэдэгые Людендорффын тулаанһаа ойлгожээ.[21]

8-р һарын 8ны тулаанһаа хойшо ойролсоогоор 4 долоо хоногой дараа 100000 германые хорижо 751000 BEF франци һулалагдаба. Германай армие тэрэ хара үдэрһөө хойшо Германай ударидаха бүрэлдэхүүн дайнда ялагдһанаа хүлээн зүбшөөршэ дайнай түгсэгэлөөр өөрсыдынхөө сэтьгэлые барихые оролдожо байлаа. Людендорффда болоһон тулалдаанай үглөөүдэрэнь хурандаа Хертц «Бидэ дахяада хэзээшье дайнда ялагдажа, юушьн дахин алдажа болохогүй» гэжэ хэлэбэ. 8-р һарын 11-да «Бидэ шэдбэрлэхэ үедэ тулаанда орохо ёһотой» гэжэ. Харин бидэ хүсэнээ нөөсэлжэ байжа дайные дуусгаха болоно гэжэ харюулжа хурандаа Мертцын хэлэһэн үгые эсэргүүсэжэ хэлэһэн Кайзерые албан тушаалһаань түтгэлзүүлэбэ.

8-р һарын 13-да Спа хотодо, Хинденбург, Людендорфф, Канцлер, Гадаад хэрэгэй һайд Хинтц нар «Энэ дайн боло сэрэгэйнхэнэй хубида боло дуусаагүй бүгөөд Германай засагай газарай эрхэ баригшад дайнай талбар дахи энэхүү илалтые хүлээн зүбшөөрһэн нь хүн үнэмшмээргүй зүйл боллоо» гэжэ мэдэгдэһэн байна. Австри, Унгар уласууд энэ дайные зүбхэн 12 һара хүрэтэр тэсбэрлэжэ шадахаа һануулһан бүгөөд Людендорфф дээрэ нэн дарюу энэхэй хэлэлсээр хэхэг хүсэһэн байна. Хунтайжа Руппрехьт, хунтайжв Максда «Манай сэрэгэйхэнэй Баден дахи байдал хурдан доройтожо байна. Бидэ үбэл хүрэтэр тэсшьн шадна гэжэ бодохгүй байна. Аюул бидэний бодожо байһанһаа эртэ нүүрлэхэ бололтой байна» гэжэ һануулһан байна. 9-р сарын 26-да эхэлсэн Хинденбургын зурбасые нэгэдэһэн тулаалдаанд АНУ-н сэрэгүүд оролсожо байба. Америка сэрэгүүд газар нютаг, байгалиин хүндэ хэсүүе дабан туулахада бэрхэ байлаа. Дараагай 7 хоногтонь Франци, Америкын сэрэгыхэн хамтран Бланмон уула тулалдаанда Шампаньда сүм сохижээ. Белгран тосгон Шотые дайны галые зогсохоһоо үмэн сүлөөлбэ.

Эблэрэлууд[заһабарилха]

АНУ-ай 64-р хороо 7-р армиин ябаган сэрэгэй дивизи 1918 оной 11-р һарын 11-дэ эблэрэлэй һониные баярлана

Грек уласта табиха хяналтаа эбсэлэйнхэн шангатгаба. Людендорф хэдэн һарын турш аһар ехэ дарамтанда байһан бүгөөд бараг лэ буужа үгэхэдэ бэлэн болоодо байба. Энэнь Герман хамгаалалтаа удаан тогтоож барьж чадахаа больсоныг харуулж байлаа. 10-р һарын 24-да Италишууд Каролеттодо болоһон тулалдаанһаа хойшо газар нютагаа бусаан абаха шиидэбэрлэхэ сохилто хэлээ. Витторио Венеттон тулаан дээдэ сэгтээ хүршьн һайн тулалдаһанайа эсэстэ Австри-Унгарын арми бут сохижо түгсэгэл болгобо. 10-р һарын һүүлын 7 хоногто Будапешт, Прага, Загребай тусгаар тогтнолоо зарлаһан эрхэ мэдэлтэнүүд Италие дайнһаа шахан гаргахые 10-р һарын 29-да хүссэн болобошье Итали улам давшилтаа үргэлжлүүлэн Тренто, Удине, Тристе руу хүргэһэн байна. 11-р һарын 3-да Австри-Унгар Италида түр эблэрэхэ найрамдалай туг илгээһэн байна. Мүн энэ үдэр Падуагай ойро хажууда Вилла Жустида (итал. Villa Giusti) Австритай дайнай галые зогсоохо гэрээндэ гарын үзэг зурһан байна.

Нэгэдүгээр дайнай дарааха Европын газар нютагай хубилалтанууд[заһабарилха]

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн һүүлшын Европо

Шэнэ үндэһэнэй тэмсэлээр Польш улас бэеэ дааһан улас боложо гаршье ерэһэн энэ зуунһаа хойшо улас бүри өөрын түрэ засагтай болохр эхилэл болоһон юм. Сербиин хаанта улас маша олон уласай гол боложо байлаа. Сербиин хаанта уласань Словени гэжэ байгаад Югослави гэхэ болоһон. Чехсловаки болохоор Унгарай хаанта уласай нэгэ хэһэг байһан. Ород уласһаа Финланд, Литва, Латви, Эстони нар бэеэ даан тусгаар тогтоноһон улас болон гаршье ерэһэн. Оттаманай хаанта улас Турк болон хубирһан. Британи гүрэнэй үедэ дайн үндэһэрхэг үзэлые үгысэгжэ байлаа. Австрали, Шэнэ Зеланд Галта үндэһэтэн боложо дэлхэй дахинда танигдаһан. Энэ боло анханай шэнээр үүһэһэн улас орон юм. Австрали боло сагтаа Британиин нэрэ доро байлдажа байгаад Австрали нэрэн дооро байлдажа эхилһэн юм. Тиимһээ нэгэ бодолой түрэмгышэлһэн энэ дайнай дараа Канадшууд дангаараа улас болон байлдажа эхилһэн. Канадань нэгэдүгээр дайнда өөрһыдыгөө гол үндэһэтэнһээ үүһэлтэй гэжэ үзэдэг байһан байна. Тэдэ мүн эхэ оронойхоо байгалиин талбай дээрэ амжилта олоһон юм. Тиимһээ уг дайнай дараа бэеэ дааһан хүгжэлтэй хүсэрхэг улас болон хүгжэһэн байдаг.

Видео зураг[заһабарилха]

Нэгэдүгээр дайнай танкууд, 1918 он.

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. 1,0 1,1 Willmott 2003, p. 15
  2. Keegan 1998, p. 52
  3. 3,0 3,1 Willmott 2003, p. 21
  4. 4,0 4,1 Keegan 1998, pp. 48–49
  5. Willmott 2003, pp. 2–23
  6. Strachan 2003, p. 68
  7. Daily Mirror Headlines: The Declaration of War, Published 4 August 1914. bbc.co.uk. 9 February 2010-д хандсан.
  8. Tucker & Roberts 2005, p. 172
  9. Keegan 1968, pp. 224–232
  10. Falls 1960, pp. 79–80
  11. Farwell 1989, p. 353
  12. Heer 2009, pp. 223–4
  13. Goodspeed 1985, p. 226
  14. Ludendorff 1919, p. 480
  15. Neiberg 2005, pp. 54–55
  16. Tucker & Roberts 2005, pp. 1075–6
  17. Загбар:Link, Harvard University Press, 2005;, 2005, с. 491, ISBN 9780674018808, <http://books.google.com/?id=vZRmHkdGk44C&pg=PA247&dq=vardar+offensive#v=onepage&q=vardar%20offensive&f=false>. Проверено 3 арба һара 2010. 
  18. 18,0 18,1 The Balkan Front of the World War (in Russian). militera.lib.ru. 2010-09-27-д хандсан.
  19. Pitt 2003
  20. Nicholson 1962
  21. Ludendorff 1919

Холбооһон[заһабарилха]