Ромын эзэнтэ гүрэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Ромын эзэнтэ гүрэн
лат. Imperium Romanum
Эзэнтэ гүрэн
Consul et lictores.png
МЭҮ 27 — 476


Constantine multiple CdM Beistegui 233.jpg
Augustus Aureus infobox version.png
Август эзэн хаанай алтан зоос
Уряа
лат. 'Senatus Populusque Romanum'
Roman Empire Trajan 117AD.png
Траян эзэн хаанай үеын газарай зураг
Ниислэл Рома, 330 он хойшо — Константинополь
Хэлэн(үүд) латин хэлэн, грек хэлэн
Газар нютаг 4 790 000 км² (117 он);
Засаглалай хэлбэри Эзэнтэ Хаанта улас
Эзэнтэ хаан
 - МЭҮ 31 — 14 Октавиан Август (түрүүшын хаан)


Ромын эзэнтэ гүрэн (лат. Imperium Romanum) эртын Ромын соёл эргэншэлэй Республикын даарахи үе шата болоод засаглалай автократи хэлбэриие абажа, Европо, Газарай дундада тэнгисэй эргэн тойрондо асар томо нютаг дэбисхэр эзэлжэ байһанаараа онсолиг юм.[1] Энэ нэрэ томьёогоор анханай эзэн хаан Октавиан Августай үе болон тэрэнэй дараахи хугасааные элирхылдэг.

Энэ үмэнэ байһан Ромын Республика хэд хэдэн удаагай эргэнэй дайнаар һуларжа, доройтобо. Республикын хожуу үеын тэмсэлэй үеээр олон зуун сенаторнууд алуулһан гү, али үхэхэд Ромын сенат эхинэй үедэ Анхадугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байһан бол хожом Хоёрдугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байба. Республикаһаа эзэнтэ гүрэн рүү шэлжэһэн шэлжэлтые хэд хэдэн үйлэ ябадалаар тэмдэглэхэ һанал байдаг. Энэниин дотор Юлий Цезарь МЭҮ 44 ондо Ромын диктатороор наһан туршадаа томилогдоһон ябадал, Актиумын тулалдаан (МЭҮ 31 оной 9 дүгээр һарын 2), Ромын сенат Октавианда хүндэтэ Август (МЭҮ 27 оной 1 дүгээр һарын 4) сула үгэһэн ябадалаар тэмдэглэхэ һанал гаража байба. Октавиан/Август Ромын Республикые абарһанаа албан ёһоор тунхаглажа, эрхэ мэдэлээ Республикын хэлбэриин доро болгоомжотой нуун далдалжа байба. Тухайлбал консулнууд һунгагдаһан байһан, плебейшүүдэй трибунанууд хуули тогтоомжо һанал болгожо байһан, сенаторнууд Ромын курияда мэтгэлсэсээр байба. Гэбэш бүхы зүйлэдэ нүлөөлжэ, эсэсэй шиидбэриие хинадаг байһан хүниинь Октавиан болон тэрэнэй дараа гаража ерэһэн бүхы эзэн хаан байгаа. Тэрэ шаардалга гарабал Ромын легионууд тэрэниие дэмжэжэ байба.

Латин хэлэнэй Imperium Romanum (Ромын эзэнт гүрэн) гэхэ нэрэ томьёонь магадгүй хамагай һайн танигдаһан латин үгэ юм. Энэ нэр томьёоной imperium гэхэ үгэнь Ромын сэрэгэй захирагша — императорта дагаар ороһон хүнэй амидаралай хүрээг элидхэдэг юм (жэшээлбэл хүмүүн бүхы зарим улас орон — газар нютаг). Ромын тэлэлтэ бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ эхилһэн болобошье эзэн хаан Траянай үедэ оргилдоо хүрэбэ. Нютаг дэбисхэрэй тэлэлтын энэ оргил үедэ Ромын эзэнтэ гүрэн 6,5 сая оршом км²[2] хуурай газарые хамаржа байлаа. Эзэнтэ гүрэн үргэн уудам нютаг дэбисхэрые удаан хугасаанда харьяалжа байһан ушарһаа дэлхэйн улас оронуудай хэлэн, шажан, уран барилга, гүн ухаан, хуули, засаглалда нүлөөлһэн нүлөөлэл мүнөөе хүрэтэр хадгалагдаһанаар ерэһэн.

МЭ III зуунай һүүлээр Диоклетиан үргэн уудам нютаг дэбисхэрые ударидалга доороо нэгэдхэн барижа байхын тулада эрхэ мэдэлые хамтаран түрэ баригша эзэн хаадай дунда хубааха практика тогтообо. Дараашын хэдэн арбан жэлэй турша эзэнтэ гүрэн гол түлэб зүүн/баруун тэнхэлгын дагуу хубаагдаха болоһон. 395 ондо I Феодосий наһа бараһанай дараа эзэнтэ гүрэн һүүлын удаа хубаагдаба.[3]

476 ондо Ромул Август Одоакриин шахалтаар хаан шэрээнһээ бууһанаар Баруун Ромын эзэнтэ гүрэн задаран унаба.[4] Зүүн Ромын гү, али Византиин эзэнтэ гүрэн 1453 ондо XI Константин Палеолог наһа баража, Константинополь хотые [[II Мехмед]эй ударидаһан Османай туркууд эзэлхэ хүрэтэр оршон тогтонобо.[5]

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. "Roman Empire, " Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008
  2. Parker, Philip, «The Empire Stops Here». p.2.
  3. Chester G. Starr, A History of the Ancient World, Second Edition. Oxford University Press, 1974. pp. 670—678.
  4. Isaac Asimov. Asimov’s Chronology of the World. Harper Collins, 1989. p. 110.
  5. Asimov, p. 198.

Холбооһон[заһабарилха]