Шажан

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Бүхы дэлхэй дэгүүр шажанай хүдэлмэринүүд
Хадамал
Монгол үзэгээр Šasin.png
буряад кирилл. шажан
монгол кирилл. шашин
хальмаг кирилл. шажн

Шажан (ᠱᠠᠰᠢᠨ, сан. शासिन्, śāsin — «һургаал») — хүмүүнэй үйлэдэдэг, алибаа номлолые дагадаг сүсгэ бэшэрэл, ёһо һуртахуунуудые хэлэнэ. Энэнь дотороо юртэмсые үзэхэ үзэл, соёл болон этигэлэй системые агуулжа өөрын гэһэн ёһо зүй түүнһээ үүдэһэн ёһо һуртахуунай үнэтэ зүйл, дагажа мүрдэхэ ёһотой хуули дүрэмые агуулжа байдаг.

Түүхэ[заһабарилха]

Алибаа шажан тухайн эрэнэй арад түмэнэй соёл эргэншэлэй нэгэн гол хэһэг, түүные агуулан хадгалагша хүсэниинь боложо байдаг. Энэхүү соёл эргэншэлэй гол хэһэг болохо шэнжэлхэ ухааные ангилалай тодорхой хубаарида оруулха шаардалга аяндаа гаража ерэдэг. Энэ ангилалай эхин хэһэгэнь түүхын хэһэг, удаахань һудлалай хэһэг, эсэсэйнхэнь дүгнэлтэ тодорхойлолтын хэһэг болодог.

Хүн түрэлхитнэй түүхэндэ олон шажан буй боложо өөр өөрсэдэй номлолой дагуу юртэмсые үзэхэ үзэлээ болбосоруулжа ерэбэ.

Эдэгээрһээ дэлхэйдэ үндэһэн шажан гэжэ тоосогдодог Хиндү шажан 4000 жэл, Иудеиин шажан 3670 жэл, Заратуштрын шажан 3000 жэл, Буддын шажан 2545 жэл, Христосой шажан 2000 жэл, Лалын шажан 1521 жэл, Бахай Шүтлэг 165 жэл оршон һургаал номлолоо хүгжүүлжэ ерэһэн байна.

Шажанай бүлэгүүд[заһабарилха]

5 тэрбум хүмүүнэй түлөө харюусалга тоосоһон дэлхэйн хүн амын табан томо шажанай бүлэгүүд: Христосой шажан, Лалын шажан, Хиндү шажан, Хитадай арадай мүргэл, Буддын шажан байна.

Хамагай ехэ шажануудай табан 2000 ондо һүзэглэгшэд[1][2] Дэлхэйн хүн зоной %[1]
Христосой шажан 2.0 тэрбум 33%
Лалын шажан 1.2 тэрбум 19.6%
Хиндү шажан 811 сая 13.4%
Хитадай арадай мүргэл 385 сая 6.4%
Буддын шажан 360 сая 5.9%

Авраамай шажанууд[заһабарилха]

"Авраамай Урһаа Канаанда аян", Джозеф Молнар (1850)

Авраамай шажанууд Авраамһаа узууртай байна гэжэ этигэжэ болодог монотеист шажанууд юм.

  • Иудеиин шажан — эртэнэй Израиль болон Иудеиин арад түмэнэй Авраамай шажан шүтэлгэ юм. Иудеиин шажан үндэһэндээ Тора, зарим иудейшүүд бошоглогшо Моисеиин дамжуулан Израилиин арад түмэндэ хүртэл гардуулжа байһан гэжэ этигэдэгэнь текст дээр һуурилһан. Иврит Библиин үлдэһэн хэһэг болон Талмуд хамта энэнь Евреиин түб дээрхи эхэ бэшэбэринүүд юм. Еврей хүмүүн 70 ондо Иерусалимай сүмын һандарал дараа тараһан байгаа. Мүнөөдөр ниитэ 13 сая иудейшүүд байна, Израилиин 40 оршом процент амида, АНУ-да 40 процент ажаһуудаг.
  • Христосой шажан Шэнэ Гэрээндэ тусгагдаһан байдалаар Назаретай Иисусай амидарал (1-р зуун), һургаал дээрэ һуурилһан байдаг. Христосой шажаниинь үндэһэндээ Христос, Бурханай Хүбүүн, Абрагша, Ехэ Эзэнэй шигэ Иисус Христосдо этигэхэ этигэл юм. Бараг бүхы этигэгшэдэнь Троицада нэгэ Бурханай гурбан нэгэдэлые заадаг хүн гэжэ Эсэгэ, Хүбүүн (Иисус Христос), мүн Арюун Һүнһэнэй этигэдэг. Ехэнхи Христосой шажантууд Никейскэ мүргэлэй тэмдэг гэжэ тэдэнэй этигэлые тайлбарлаха болно. Колонизациин үедэ эхинэй мянганда, Баруун Европын Византиин эзэнтэ гүрэнэй шажанай хубида Христосой шажан дэлхэй даяар үржүүлжэ байна. Христосой шажанай гол церковьнууд баримталагшад тооной дагуу:
  • Лалын шажанКоран, Бурханай элшэлэгдэхэ болоно Лалын шажантануудай үзэжэ арюун ном, нэгэ болон Лалын шажанай эшэ Мухаммедай, 7-р зуунай үеын нэгэ гол улас түрын болон шажанай зураг һургаалда үндэһэлһэн болоно. Лалын шажанта олонхи улас оронуудшье Урда Ази, Сахарын Африка, Зүүн урда Европын хэһэгтэ байдаг бол Лалын шажан, Зүүн Урда Ази, Хойто Африка, Баруун Ази, Түб Азиин хамагай үргэн шажан юм. Иран, Пакистан, Мавритани, Афганистан зэрэг хэдэ хэдэн Исламын бүгэдэ найрамдаха уласуудһаа, бас байдаг.
    • Сунни Исламай исламын дотор хамагай томо һургаал бүгөөд Коран хадидуудта дараахань шахабах дээрэ анхаарал табижа байхад бэшэлэг сунна.
    • Шии Ислам

Энэдхэг шажанууд[заһабарилха]

Махабодхи сүмэБурхан Багша гэгээрэлые абаһан газар

Энэдхэгэй шажанууд Энэдхэгэй хойгдо дадалһан, эсэбэл байгуулагдаһан байна. Ушарань тэдэ бүхы дхармые, шажан шүтэлгэ дагуу хүлээгдэжэ буй тодорхой бодито байдал дээрэ хуули, үүрэг онсолог зэрэгэнь заримдаа дхарматай шажан гэжэ ангиладаг.[3]

  • Хиндү шажан — шажанай уламжалал, сэдьхэлгээнэй һургуулиин хагсарал (Шиваизм, Вайшванизм, Кришнаизм)[4]. Дэлхэйн хамагай эртын бодото дээрэ хэрэглэгдэһэн шажан юм. Хиндуизм сула шажан бэшэ, харин тус тусадань онолой хэдэн арбан агуулһан шажанай зэрэг хиндуизм түүнэй дагалдагшадай түүхын туршида мэдэгдэжэ байһан юм хэнтэй нэрэнь Сантана дхарма гэжэ нэгэдхэгдэһэн.
  • Джайнын шажан — Паршва (9-р зуун МЭҮ) болон Махавира (6-р зуун МЭҮ) голшолон номноһон, энэ дэлхэй дээрэ амида оршонолуудай бүхы түрэлэй буса хүшэрхэлэлэй замые тодорхойлһон байгаань эртэнэй Энэдхэгэй шажан юм. Джайнын шажантанууд ехэбшэлэн Энэдхэгтэ олдодог.
  • Сикх шажан Гуру Нанак һургаалай болон 15-р зуунай Пунжабай арбан дараалан Сикх шажантан гурунар дээрэ һуурилһан монотеист шажан юм. Энэнь ойролсоогоор 30 сая Сикх шажантан, дэлхэйн табадахи томо зохёон байгуулалтатай шажан юм.[5][6]

Иран шажанууд[заһабарилха]

Иран шажанууд үндэһэн Ехэ Иранай лалын шажантан бололго махашан эртэнэй шажанууд юм. Мүнөө үедэ эдэгээр шажанууд зүбхэн үндэһэний үсөөнхинь дадалагдаһан байна.

  • Зороастрай шажан 6-р зуунай МЭҮ эшэ Зороастр һургаалда үндэһэлһэн шажан, гүн ухаан юм. Зороастрай шажантан бүтээгшэ Ахура Мазда шүтэдэг. Зороастрай шажаниинь һайн, муу өөр эхэ үүдбэртэй байна, муу Мазда үүдгэхэ устгахые оролдожо, һайн тогтобортой байдалые хангаха гэжэ оролдожо байна.

Бөө мүргэл, арадай мүргэл ба мухар һүзэг[заһабарилха]

Буряад бөө

Бөө мүргэл, анимизм болон үбгэ мүргэлэй элементууд, хаана уламжалалта арга уугуул иргэд, уугуул, эсэбэл һуури болохо тэрэнь агуулһан уламжалалта шажан үргэн ангилал, үеһээ үедэ гардуулагдаһан.

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. 1,0 1,1 Darrell J. Turner. Religion: Year In Review 2000. Encyclopedia Britannica. 16 June 2012-д хандсан.
  2. but cf: http://www.worldometers.info/world-population/#religions
  3. Mittal, Sushil (2003). Surprising Bedfellows: Hindus and Muslims in Medieval and Early Modern India. Lexington Books. ISBN 9780739106730. 
  4. Hinduism is variously defined as a "religion", "set of religious beliefs and practices", "religious tradition" etc. For a discussion on the topic, see: "Establishing the boundaries" in Gavin Flood (2003), pp. 1-17. René Guénon in his Introduction to the Study of the Hindu Doctrines (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, proposes a definition of the term "religion" and a discussion of its relevance (or lack of) to Hindu doctrines (part II, chapter 4, p. 58).
  5. "Sikhism: What do you know about it?". 13 December 2012-нд авсан. 
  6. Zepps, Josh. "Sikhs in America: What You Need To Know About The World's Fifth-Largest Religion". 13 December 2012-нд авсан. 

Холбооһон[заһабарилха]


Ном зохёол[заһабарилха]