Удха зохёол

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Жан-Оноре Фрагонард, Уншагша (La Liseuse, 1770/72)

Удха зохёол буюу литература (лат. 'lit(t)eratura', — бэшэһэн, lit(t)era — үзэг) гэдэгэнь ямар нэгэ хэлээр бэшэгдэһэн бэшэмэл бүтээлэй уралиг юм. Удха зохёолонь түгээмэл хоёр гол хэлбэртэй: уран зохёол болон уран зохёол буса; хоёр гол арга техникатай: ирагуу найраг болон үргэлжэлһэн зохёол гэжэ ангиладаг.

Удха зохёол бодито мэдээлэл дээрэ үндэһэлэн (сэтгүүл зүйн болон уран зохёол буса) жээшэнь полемикагай ажал, намтарые, туршлагатай эссе орожо болоно. Эсэбэл түһөөлэл дээрэ үндэһэлэһэн бэшэбэри (жээшэнь, уран зохёол, ирагуу найраг, эсэбэл зүжэг гэхэ мэтэ) бүрдэжэ болоно.

Удха зохёолой түүхэ[заһабарилха]

Эртэнэй удха зохёол[заһабарилха]

Гильгамешай баатарай домог хамагай эртын мэдэгдэн удха зохёолой бүтээлэй нэгэ юм. Энэ Вавилоной баатарай домог Шумер хэлэнэй түүхэһээ үүдэһэн. Шумер түүхэнүүд (магадгүй хамагай багаар бодоход 2100 МЭҮ болозожо) хуушын хэдыш, энэнь хамагай ехэ магадлалтай МЭҮ 1900 он оршом бэшэһэн байна. Баатарлаг, найрамдал, гарза хохирол, мүнхэ амидаралай эрэлэнь сэдэбэ баатарлаг хүндэнэ.

Эртэнэй Энэдхэгдэ, удха зохёолынь анха амаар дамжадаг байһан домогуудһоо гаралтай байна. Эртын зохёолой түлэбдэ зүжэг, заабари, судар болон баатарай домог оруулагдаһан. Санскрит удха зохёол бусажа 1500-1000 МЭҮ болзожо Ведын эхилдэг бүгөөд Түмэр зэбсэгэй Энэдхэгэй санскрит туулиса үргэлжэлүүлжэ байна. Ведануудта эртэнэй арюун нангин эхэ бэшэбэриие дунда байна. Самхитанууд (Ведын сугуулбари) ойролсоогоор МЭҮ 1500-1000 огоноо. Дунда 1-р зуунай МЭҮ, эсэбэл хожуу Хүрэл зэбсэгэй болон Түмэр зэбсэгэй дунда үе гэхэд 2 дугаар дэлгэгдэжэнь Ведын хугасаанда МЭҮ 1000-500. [1] Ойролсоогоор МЭҮ 6-р — 1-р зуунай хүртэлхэ хугасаанда хамагай нүлөөтэй хоёр Энэдхэгэй баатарай домогууд Махабхарата болон Рамаяна бэшэһэн байна.

Тэнгэри тэдхэгшэ хаан гар бэшэһэн Шүлэгэй Номой түрүүшын шүлэг

Эртэнэй Хитадта эртын удха зохёолой гол түлэбүүд гүн ухаан, түүхэ, сэрэгэй шэнжэлхэ ухаан, хүдөө ажахы, ирагуу найраг сугларуулһан байгаа. Хитадай оршон үеын саарһанай, ном хэблэлгын гаралгань дэлхэйн хамагай анханай хэблэмэл соёлуудай нэгэ болобо. Хитадай удха зохёол ехэнхинь Зүүн Жоу уласай үеын (769-269 МЭҮ) Үзэлэй Зуун Һургуули (хитад 諸子百家) үедэ байгуулһан юм. Эдгээрһээ хамагай шухалтайнь Дао шажанай, Моизмой, Легализмай, Күнзыгэй һунгамал тиихэдэнь сэрэгэй шэнжэлхэ ухаанай (Сунь Цзыгэй Дайнай мэргэжэл), Хитадай түүхын (жэшээнь, Сыма Цяниин «Ехэ түүхэшын угай бэшэг») ажалнууд юм.

Эртэнэй Грекда, Хомерай Иллиада болон Одиссей баатарай домогууд мүн Хесиодой Теогони Эртэнэй Грекай удха зохёолойнь хамагай нүлөөтэй байба. Платон, Аристотель хоёр баруун гүн ухаанай һуури байгаань гүн ухаанай сударуудые бэшэһэн; Сапфо болон Пиндар нүлөө бүхы уянгын ирагуу найрагшад байһан бүгөөд Херодот болон Фукидид эхээр Грекай түүхэшэд байба. Эртэнэй Грекда зүжэг түгээмэл байһан хэдыш гурбан зохёогшодой тоглолтонь зүбхэн хизгаарлагдмал тоо хэбээр байдаг: Эсхил, Софокл болон Эврипид. Аристофанай зүжэгүүд анханай Хуушан Зүжэг хэлбэриин ганса зүбхэн жэшээе үзүүлнэ [2].

Ромын Бүгэдэ Найрамдаха ба Ромын эзэнтэ уласай латин бэшэгшэд агуу ехэ Грек зохёолшые дууряаба. Виргилиин Энеид олон талаараа Хомерай Иллиада даган дууряана, хошон зүжэгэй зохёолшо Плаут Аристофанай мүрыень дагажа, Тацитай «Анналууд» болон «Германиа» Фукидид бодожо олоһон үндэһэндээ адли түүхэн хандалагые дагана.

Дундада зуунай удха зохёол[заһабарилха]

Энэ хугасаанда эрхэтэнэй ном шажанай удха зохёолой адлигүй хэмжээгээр үйлэдбэрлэжэ байһан, гэхыдээ ехэ хадгалагдан үлдэһэн бүгөөд бидэ мүнөөдэр баян сугуулбариие эзэмшэжэ байна. "Ордоной дуран"ай хэшээл, 11-р зуунай үедэ шухал аша холбогдолтой болоһон юм. Илангаяа Романс хэлэнуудай (Франци, Испан, Галисян-Португал, Каталан, Прованс хэлэн) оронуудта ябуулын дуушад (трубадурууд) тэдэнэй дуун дээрэ амидарһан.

Герман арадай аман зохёол (жэшээнь: «Беовульф» болон «Нибелунгууд тухай дуун») уламжалалаа нэмлэлтэ болгон chanson de geste (жэшээнь: «Роланд тухай дуун») уламжалал, тиигээд roman courtois уламжалалда ордоной адал ябадалта агуу, урта удаан хугасаанай түгээмэл бии болобо.

Аянай зохёол маша алдартай байһан: жээшэнь Джеффри Чосерой «Кентербериин хөөрөөнууд».

Шажанай эрдэмтэд, жээшэнь Кентербериин Анселм, Томас Аквинат, мүн Пьер Абелар, урта теологиин, гүн ухаанай зохёол бэшэһэн.

XVII-р зуунай һүүлдын удха зохёол[заһабарилха]

Ренессанс үедэ шэнэ зохёолой хэлбэри — роман бии болобо. Дэлхэйн түрүүшын роман — Японой Гензиин домог байба. Гэгээрэлэй үедэ түүхын, хүнэй ​​мүн шанарай гүн ухаанай хэһэгхэн болон таамаглалууд ниигэм, улас түрын хүгжөөлые удха зохёолдо нэгэдгэһэн.

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. Gavin Flood sums up mainstream estimates, according to which the Rigveda was compiled from as early as 1500 BCE over a period of several centuries. Flood 1996, p. 37
  2. Aristophanes: Butts K.J.Dover (ed), Oxford University Press 1970, Intro. page X.

Ном зохёол[заһабарилха]

Холбооһон[заһабарилха]

Commons-logo.svg Wikimedia Commons Удха зохёол нэрэтэй ангилал холбоһотой.