Истанбул

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
(перенаправлено с «Константинополь»)
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Истанбул хото
—  ехэ хотын захиргаа  —
тур. İstanbul şehri
Истанбул хотын захиргаа
Топкапи ордон - Аясофия - Хүхэ лалын сүмэ
Зурагай зүүн дээдэ үнсэгтэ Истанбул заагдаһан
Улас орон Flag of Turkey.svg Турк
Бүһэ Мармара
Можо Истанбул
Дүүрэг 27
Газар нютаг 1.830,92
Газарай байса 100
Хүн зон 11 372 613 хүн (2007)
Нягтарал 6 211 хүн/км²
Византи нэрээр МЭҮ 667 он Байгуулагдаһан
Нова Рома нэрээр МЭ 330 он
337 онһоо
Османай үе
Konstantiniyye (Осман Турк хэлээр) нэрээр 1453 он
Олон уласта Константинополь
Османай үе
Бүгэдэ Найрамдаха Турк Уласай үе Истанбул нэрээр 1923 ондо (Турк хэлэн)
Олон уласта Константинополь, энэнь 1930 онһоо Истанбул болоһон
Сагай бүһэ Истанбулай саг (НЗНС+2)
Телефоной_код (+90) 212 (Европ дахи хэһэг)
(+90) 216 (Ази дахи хэһэг)
Шууданай индекс 34010-һаа 34850 болон 80000-һаа 81800
Автомашин 34
Сахим газар Истанбулай сахим портал

Истанбул (тур. İstanbul, түүхынхээ ябасад Византи болон Константинополь зэргээр нэрлэгдэжэ байһан) — Европын хоёрдохи хамагай ехэ хүн зонтой хото (дэлхэйдэ хотонуудай дотор 3-т, хотын нютаг дэбисхэрүүдһээ 21-т) болоод Туркын соёл уралиг, санхүүгай түб юм. Хотонь Стамбул можын 27 дүүрэгэй өөртөө багтаадаг. Истанбулиинь Босфорой хахад арал дээрэ оршохо болоод Туркын баруун хойто хэһэгэй Алтан Эбэр хэмээхэ үбэр газарые эзэлдэг. Босфорой Ази дахи болон Европо дахи талуудай али алин дээрэнь оршохо болоод хоср тиб дээрэ оршодог дэлхэйн сорын ганса метрополи хото юм. Ута удаан түүхынхээ ябасад Римэй эзэнтэ гүрэн (330—395), зүүн Рома гү, али Византиин эзэнтэ гүрэн (395—1204 ба 1261—1453), Латинайа эзэнтэ гүрэн (1204—1261), Оттоманай эзэнтэ гүрэн (1453—1922) зэргэ гүрэнүүдэй ниислэл байгаа. 2010 оной Европын соёл уралигай ниислэл боложо һунгогдоһон болоод 1985 ондо түүхын газаруудиинь ЮНЕСКО-гай Дэлхэйн үбын жагсаалтада ороһон байна.

Газар зүй[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Хотын байрашал

Гантиг тэнгисэй Босфор хоолойн хоёр хажуугаар доболиг газарда оршодог. Хотын ехынхи хуби Европо дахи, бага хубинь Азида байдаг. Истанбул Хара тэнгисһээ Газарай дундада тэнгис руу болон Зүүн урда Европоһоо Бага Ази хахад арал руу хоёр худалдаа наймаанай замуудай бэлшэрдэ оршодог ушариинь Истанбул хото түргэгөөр урган бэхижэжэ байгаа.

Газарай дундада тэнгисэй субтропикын сагай уларилтай. Нэгэдүгээр һарын дунда температура — 5,2°С, наймадугаар һарын дунда температура — 23,6°С, жэлдэ 633 мм шииг нойтонтой.[1] талмайнь 1.830,92 км2. Оршом 11,37 сая хүн зонтой. Истанбул 27 дүүрэгдэ хубаагдадаг. Хотын захиралга 4 жэл бүри һунгагдаһан орон нютагай захиргааһаа гүйсэдхэдэг.

Эдэй засаг[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Турк уласай ажаүйлэдбэриин 60 % оршом энэ хотодо байна: машина бүүтэлгэ, химиин ажаүйлэдбэри, цемент бүүтэлгэ, эдеэ хоолой ажаүйлэдбэри, хүнгэн индустри (буд нэхэлгын, арһанай, гуталай, оёдолой индустри), мебелиин, саарһанай, шэлэй бүүтэлгэ. Гурбан дээдэ һургуулитай (Истанбулай дээдэ һургуули, Истанбулай технологиин дээдэ һургуули болон Богазичи дээдэ һургуули). Эдэй засагай академи, худалдаанай академи, уран һайханай академи.

Түүхэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Арюун Иринын церковь

МЭҮ 660 ондо оршом Византи нэрээр байгуулагдаһан. МЭ 330 он хойшо Римэй эзэн хаанай Константинай нэрэмжэтэ Константинополь (дундада зуунай ородой удха зохёолдо Царьград — «Хаанай хото» нэрэтэй) нэрэтэй байгаа.

395 он хүрэтэр Римэй эзэнтэ гүрэнэй ниислэл, 395—1453 ондо — Византиин ниислэл (1204—1261 ондо забһарда загалмайтануудай Латин эзэнтэ гүрэнэй ниислэл).

1453 ондо туркуудһаа эзэлһэн тиигэд Истанбулда ондоо нэрэ үгэгдэһэн. 1453—1918 ондо Османай эзэнтэ гүрэнэй ниислэл, 1923 оной 10 һара хүрэтэр — Турк уласай ниислэл. Византиин сагай эзэн хаашуулай ордонуудай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. Византиин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: Арюун Иринын церковь (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), Арюун Софиин томо церковь, Арюун Феодорой церковь (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай дойбод зурагууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй дойбод зурагууд), гэхэ мэтэ.

Османай эзэнтэ гүрэнэй ниислэл болоод, газарзүйн ашагтай байрашал ашаар Истанбул ехэ худалдаа наймаанай ажаүйлэдбэриин түб болоһон. Хара тэнгисэй хоолойн шухала удхань хотын шангадхалгада ба хүгжэлдэ туһа болобо. Османай эзэнтэ гүрэнэй унал үедэ (17 зуунһаа хойшо) Хара тэнгисэй хоолойтой Истанбул Европын хүсэнэй тэмсэлэй зүйл болоһон; энэ проблемэ Зүүн асуудалай шухала хэһэг оробо, 1914—18 онуудай Нэгэдүгээр дэлхэйн дайнай шалтагаануудай нэгэн.

Нэгэдүгээр дэлхэйн дайнай үедэ Османай гүрэн Германиин эзэнтэ гүрэнэй холбоотон байгаа ушар Түб хүcэнүүд диилдэһэн һүүлдэ, 1918 оной 11 һарын 13 Истанбул Англиин, Франциин ба Италиин сэрэгүүдһээ эзэмдэһэн. 1919 ондо байгуулһан Мустафа Кемаль Ататюркһаа ударидаһан Турк үндэһэнэй хүдэлөөн 1922 ондо Антантаһаань Истанбулые сүлөөлбэ. Дүрбэн жэлэй үндэһэнэй сүлөөлгын дайн һүүлдэ Европын уласууд Бүгэдэ Найрамдаха Турк Уласай бэеэ даанги байдалые мэдэрбэ.

Уран барилга[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Шэнэ Мечеть

Алтан Эбэр (Истанбул) тохой хотын Европын зоные 2 хэһэгдэ хубаагдадаг: хахад аралда (тохойн урдада) оршодог дундада зуунай дүрсые (уйтан гудамжууд, олон лалын сүмэнүүд) бүтэн байлгагдадаг Эминёню (тур. Eminönü, «Хуушан хото»), ба Бейоглу (тур. Beyoğlu, «Шэнэ хото», Алтан Эбэр тохойн оролгоһоо хойно). Бейоглуда Каракёй (тур. Karaköy, хуушанай Галата) — худалдаа наймаанай портын нютаг, тиигэд өөрөө Бейоглу нютаг (хуушанай Пера) — албанай ба соёлой түб ороно. Азиин түби газарда — хотын гурбанай нэгэ хуби — Гантиг тэнгисэй эрьедэ (Мода нютаг) виллатай, томо сэрэгэй казарматай Ускюдар (тур. Üsküdar) нютаг.

Гурба үеын байра барилгууд мүнөөнэй хотын уран барилгын дүрсые бэлдхэнэ. Византиин үеын эзэн хаашуулай ордонуудай, ипподромай, Валента акведугай, хотын хэрэмэй, газар доорохи цистернууд болон шүтэлгын байрануудай һандархай барилгууд бүтэн үлэнэ. Византиин үеын шүтэлгын байранууд лалын сүмээр шэнэлжэ хэгдэһэн байна: Арюун Иоанн Студитай базилика (Эмир Ахор-джамиси; 5 зуун), Арюун Иринын церковь (6 зуун, 6 ба 8 зуунда һандаргаһан, һэргээн бодхооһон), Арюун Феодосиин церковь (Гюль-джами; 9 зуунай 2 хахад), Мирелейон (Будрум-джами; 10 зуунай 1 хахад), Арюун Сергиин ба Вакхын церковь (Кючюк Айя-София, 6 зуун), Арюун Андрейн церковь (Ходжа Мустафа-джами; 7 зуун), Арюун Федорай церковь (Килисе-джами; 11 зуунай 2 хахад — 14 зуун), Пантократорай сүмын комплекс (Зейрек-джами; 12 зуун), Арюун Софиин томо церковь, Арюун Феодорой церковь (Килисе-Джами, 11 зуунай 2 хахад, 14 зуунай дойбод зурагууд), Хора монастыриин церковь (Кахрие-джами, 13 зуунай эсэс — 14 зуунай эхин, 14 зуунай эхинэй дойбод зурагууд), гэхэ мэтэ.

Айя София томо церковь

Турк дундада зуунай үеын барилгууд: ордонууд — Анадолухисары ордон (14 зуунда байгуулһан), Румелихисары (1452), Едикуле (1455); лалын сүмэнүүд — Фатих-джами (15 зуун; һандаргалга һүүлдэ һэргээн бодхооһон), Баязида (1497—1503 гү, али 1505, Кемаледдин уран баригша), Шахзаде (1548, Синан уран баригша), Сулеймание (1550—1557, Синан уран баригша), Ени-джами (1597—1663), Ахмедие (1609—17, Мехмет-ага уран баригша); Топкапы ордоной барилгууд — Чинили-кёшк һарабша (1472, Кемаледдин уран баригша), Ереванай һарабша (1635), Багдадай һарабша (1638), уһан оргилуурууд. 18 зуун һүүлдэ Истанбулай уран барилгада баруун Европын шэнжэнүүд нэбтэрнэ. 19 зуунда эклектик барилгуудай байгуулга эхилжэ байна; 20 зуунда — функционализм шэнжын барилгуудай байгуулга эхилһэн. 1950 арбан жэлдэ Истанбулай ведутся работы по заһабари эхилһэн.

Зурагай сомог[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  1. Стамбул // Большая советская энциклопедия.

Холбооһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]