Буряад хэлэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Буряад хэлэн
Тархалта ОХУ (Буряад Орон, Усть-Ордын тойрог, Агын тойрог), Монгол Улас, Хитад (Үбэр Монгол)
Арад түмэн Буряад яһатан, Барга
Түрэлхи хэлэтнэй тоо 330,000
Хэлэнэй ангилал
Монгол хэлэн
  • Түб Монгол
    • Буряад хэлэн
Үзэг бэшэг Кирилл, Монгол бэшэг, Вагиндра бэшэг
Албан ёһоной хэрэглээ
Улас Flag of Buryatia.svg Буряад Улас (РФ)
Тохируулагша байгууллага үгэ байна
Томьёолбор
ISO 639-2 bua
ISO 639-3 bua – Буряад хэлэн бүхлээрээ
Дотор нь ялгасан нь:
bxu – Хитадай Буряад
bxm – Монголой Буряад
bxr – РФ-иин Буряад

Буряад хэлэн (Буряад-монгол хэлэн) Алтайн хэлэнэй изагуурай буряад арад түмэнһөө хэрэглэгдэжэ бай монгол хэлэнэй аялгуу юм. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Эрхүү можо, Забайкалиин хизаар, Усть-Ордын болон Агын тойрогууд, мүн Монгол Уласай хойто аймагууд, Хитадай зүүн-хойто орондо ажаһуудаг буряадууд хэлэлсэдэг. Ород гүрэндэ (1989 оной тоололгоор) 376 мянга оршом хүн буряадаар дуугардаг. Буряадай 86,6 %-нь буряад хэлые, 13,3 %-нь ород хэлые эхэ (түрэлхи) хэлэн гэһэн байна. Баруун (эхирэд, булагад), дундада (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урда (сонгоол, сартуул) гэхэ мэтэ аялгуутай.

Грамматикын байгуулалтын хубида буряад хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэһэн онсолигтой, тон баялиг үгын һантай юм.

«Буряад Республикын арадуудай хэлэнууд тухай» хуули республикын дээдын зургаанда 1992 ондо баталагдажа, буряад хэлэн гүрэнэй хэлэн болгогдоһон байгаа. Энэ туухэтэ хуулиин ундэһөөр буряад хэлэ хэрэглэлгын һалбаринуудай ургэдхэгдэхэдэ, арадай туухэдэ, ундэһэн соёлдо, арадай eһo аншалнуудта һонирхол дээшэлээ.

Монгол бэшэгые зохёогдоһон сагһаань хойшо хэрэглэжэ, эхэ хэлээрээ олон түрэлэй ном зохёол бүтээжэ, Энэдхэг, Түбэд, Хятад гэхэ мэтэ олон хэлэнһээ элдэб жанрын зохёолнуудые оршуулһанаараа дэлхэйн соёлой һанда хуби нэмэриеэ оруулһан түүхэтэй. 1931 ондо монгол бэшэгээ лата үзэглэлөө һэлгэжэ, 1939 ондо «ө», «ү», «һ» гэһэн гурбан үзэгэй нэмэлтэтэй ород үзэглэл (хирилисэ үзэглэл) абтаһан юм. Оршон сагай буряад бэшэгэй хэлэн хори аялгууда үндэһэлэн байгуулагданхай.

Буряад хэлэн ород хэлэнтэй адли Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болоно. Тус хэлээр бага һургуулиин хүүгэдые һургахаһаа гадна, дунда болон мэргэжэлэй дунда һургуулин һурагшад, мүн дээдэ, ехэ һургуулиин оюутадта буряад хэлые тусхай хэшээл болгожо заадаг юм. Буряад хэлээр һуралсалай, уран һайханай болон ниитэлэлэй зохёол, һонин һэдхүүл хэблэгдэн, теле- болон радиодамжуулганууд нэбтэрүүлэгдэжэ, театр ажалладаг. Буряад хэлые шэнжэлэн шудалха түбүүдынь ОШУА-иин Сһ-иин Монгол, түбэд болон буддын шудалалай хүреэлэн, мүн Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Үндэһэнэй хүмүүнлигэй ухаанай дээдэ һургуули болоно.

Мүн үзэхэ[заһабарилха]


Холбооһон[заһабарилха]