Гараг

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
refer to caption
Дээдэ мүр: Тэнгэриин ван, Далайн ван; Дунда мүр: Дэлхэй, Хүхэдэй мэргэн Б cагаан одой одон, Баасан (хэмжээ зүб); доодо мүр: доорохи зурагһаа хара
Дээдэ мүр: Мягмар, Һагба (гараг); доодо мүр: Һара, Дэлхэйн ван, Хаумеа одой гарагууд (хэмжээ зүб)
Хадамал
Монгол үзэгээр Garag.PNG
буряад кирилл. Гараг
монгол кирилл. Гариг
хальмаг кирилл. Һариг

Гараг (сан. ग्रह — graha) — одон буюу одоной үлдэгдэлые тойрон эргэхэ, бүмбэрсэг хэлбэритэй байхад хүрэлсэхысэ татадаг хүсэтэй, сүмын нэгэдэхэ урбал ябагдахад хүрэлсэхэгүй хэмжээтэй, өөрын оршомой зайе заахан бэетүүдһээ сүлөөлһэн, өөртэйнь харисуулхыса хэмжээнэй бэетэ ойро оршомдонь оршохогүй байха одон ороной бэетэ юм.[1][2]

Гарагуудые эртэнэй соёл эргэншэлнүүд бурхан эсэбэл бурханай элшүүд хэмээн үзэдэг байба. Одоошье гэһэн гарагуудые хүнэй амидаралда нүлөөлдэг гэһэн этигэл байдагынь астрологи, зурхай юм. Шэнжэлхэ ухаанай мэдэлгэ ехэдхэһэнээр гарагай тодорхойлолто өөршэлэгдэжэ, өөр өөр бэетүүдые оролсуулха болоһон. Мүнөө үедэшье гэһэн бүхэнэй хүлээн зүбшөөрдэг гарагай тодорхойлолто гэжэ үгы. 2006 ондо Олон Уласай Одон Ороной Холбоо наранай аймаг дахи гарагуудай талаарха алба ёһоной тогтоолые гаргаһаншье энэнииешье гэһэн зарим эрдэмтэд хүлээн зүбшөөрөөгүй байна.

Эртэнэй Ромын эрдэмтэн Птолемей гарагуудые эпицикл байдалаар дэлхэйе тойрожо эргэдэг хэмээн үзэжэ байба. Хэдыгээр гарагуудынь тойрожо эргэдэг гэһэн һанаа олон удаа гаража байһаншье 17-р зуунда лэ Галилео Галилейн дуран абайн туһаламжатайгаар хэһэн ажаглалтаар энэ һанаа дэмжэгдэхэ болоһон байна. Энэ ажаглалтын үрэ дүнгэй нарин шудалгагаар Иоханнес Кеплер гарагуудые тойрог буса эллипс байдалаар эргэдэгые нээбэ. Ажаглаха багажууд һайжарһанаар гарагуудынь дэлхэйн адлигаар налуу тэнлэг дээрэ эргэжэ, мүльһэн туйл, уларилтай; сансарын эрин үе эхилһэнээр сансарын хүлгүүдэй ашаар галта уула, хара һалхин, тектоникэ, гидрологиин онсолготойе одон орон шудалшад нээһэн байна. 1992 онһоо наранай аймагһаа гадана, бусад одониие тойрожо эргэхэ олон зуун гараг олдоһоноор тэнгэриин заадаһан галактика дахи гарагуудынь бидэнэйхитэй эжэл онсолготойе тогтообо.

Гарагуудынь юрэнхыдөө хоёр хэһэгтэ хубаагдадаг: нягта багатай, томо хэмжээнэй хиин гараг болон бишыхан, шулуурхаг хүрһэтэ гараг. Олон Уласай Одон Ороной Холбооной тодорхойлолто ёһоор наранай аймагта найман гараг оршоно. Наранһаа тоолобол дүрбэн хүрһэтэ гараг: Һагба, Баасан, Дэлхэй, Мягмар; дүрбэн хиин гараг: Пүрбэ, Бямба, Тэнгэриин ван, Далайн ван. Эдэгээрһээ гадана мүн одоогоор нээгдэһэн табан одой гарагтай: Церера, Дэлхэйн ван (хуусанаар ёһо дахи гараг хэмээгдэжэ байһан), Макемаке, Хаумеа, Эрида. Һагба, Баасан, Церера, Макемакые эд тоособол эдэгээрынь бүгэдэ байгаалиин дахуултай.

2009 оной 6 һарын байдалаар наранай аймагһаа гадуур оршохо 353 гараг олдобо. Эдэгээр дотор дэлхэйтэй ойролсоо хэмжээнэйшье, абарга томо хиин гарагай хэмжээтэй гарагууд байна.[3]

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes. International Astronomical Union (2006). the original on 2007-10-25-с архивлагдсан. 2008-08-23-д хандсан.
  2. Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union. IAU (2001). 2008-08-23-д хандсан.
  3. Schneider, Jean (2009-06-03). Interactive Extra-solar Planets Catalog. The Extrasolar Planets Encyclopaedia. 2009-06-03-д хандсан.

Холбооһон[заһабарилха]

Наранай аймаг
Наран Һагба Баасан Һара Дэлхэй Фобос ба Деймос Мягмар Церера Бага гарагай бүһэ Пүрбэ (гараг) Пүрбын дахуулнууд Бямба Бямбын дахуулнууд Тэнгэриин ван Тэнгэриин вангай дахуулнууд Далайн вангай дахуулнууд Далайн ван Дэлхэйн вангай дахуулнууд Дэлхэйн ван Хаумеагийн дахуулнууд Хаумеа Макемаке Кюперийн бүһэ Дисномиа Эрида Сарнисан диск Оортын үүлSolar System XXX.png
Наран · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · Церера · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · Дэлхэйн ван · Хаумеа · Макемаке · Эрида