Манзын Чин гүрэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Дүтэрхы удхатай бусад үгүүлэлые баһа Манзада үзээрэйгты.
Ехэ Чин
ᠮᠠᠨᠵᠤ ᠤᠨ ᠴᠢᠨ ᠭᠦᠷᠦᠨ

大清
Daicing gurun.svg
Эзэнтэ гүрэн
Flag of None.svg
1644 — 1911


Flag of the Republic of China 1912-1928.svg
 
Flag of Mongolia (1911-1921).svg
 
Flag of Tibet 1920-1925.svg
China Qing Dynasty Flag 1889.svg
туг
Empire of the Great Qing (orthographic projection).svg
Чин гүрэнэй газар
Ниислэл Мүгдэн (1636–1644)
Бээжин (1644–1912)
Хэлэн(үүд) манза, монгол, хитад, түбэд
Шажан Буддын шажан
күнзын һургаал
бомбын шажан
хитад арадай шажан
бөө мүргэл
Газар нютаг 14,7 сая км² (1790 он)
Хүн зон 383 100 000
Засаглалай хэлбэри Эзэнтэ Хаанта улас
Обог удам Айсингиоро


Манзын Чин гүрэн (Daicing gurun.svg дайчин гүрүн, хитадаар 清朝, Цин чао) — 1644 онһоо 1911 он хүрэтэр эдүгээгэй Хитад, Монгол, Тайваниие эрхэшээһэн Манза үндэһэтэнэй байгуулһан улас юм. Уласай нэрэ Манзу хэлээр Дайчин гүрүн, хитад нанхяадаар Да Чин (大清) гэдэг байһаниинь "ехэ арюун" гэһэн удхатай үгэ юм.

Энэ уласынь анхандаа Хойто Юань болон Нанхяадай Минб уласай тэмсэлые ашаглан гаража ерэһэн нүүдэлшэн арадай улас байһан болобошье анханай жэлнүүдһээ эхилэн хитаджаһан байна.

Нэрэ[заһабарилха]

Уласай албан ёһоной нэрэнь "Ехэ Чин" гүрэн. Анхандаа Монголшуудай дунда Хүндэлэлтэ Хаан хэмээн алдаршаһан Нурхачи баатарай ударидалган доро "Хожуу Цинь улас" (Хожуу Алтан улас) гэжэ нэрэлэгдэжэ байһан болобошье хүү Абахай хаанай үеһөө Монгол, Манза, Нанхяад хэлэндэ эжэл удхаар хэрэглэгдэхэ "Чин" гэдэг үгээр уласаа нэрэгдэхэ болоо. Ехэ Чин гэхые Нанхяад хэлэндэ Да Чин (大清) гэхэ ба үүниие һунжаруулан мүн загбар эмэжэтэйгээр Дайчин гүрэн гэхэ болоо. Нэрын удхань Ехэ Арюун улас гэһэн удхатай.

Түүхэ[заһабарилха]

XYII зуунай эхин үеын Солонгос улас-Манзын дайн[заһабарилха]

Солонгос-Японой дайнай жэлнүүдтэ олон тооной хото, һуурин балгаһа боложо, хүн зониинь хоёр дахин хорогдобо. Газарай кадастрын мэдээгээр дайнай үмэнэ Солонгосой таряалангын талмай 1708 мянган кёль байһан бол 1611 ондо юрэдөө 541 мянган кёль болоһон байна. Энэнь дайнай хүлдэ таряалангын талмай һүйрэһэнһээ гадна баһа феодалнууд дайнай хүндэ байдалаар далимдуулан уласай газарһаа үлэмжэхэные булаан абажа, албан ноогдуулха тоололгоһоо нууһантай холбоотой байна. Хамжалга таряашадай нэрэ (ноби) тоо эрсэ үһэбэ. Дайнаар ушарһан хохиролоо ноёрхохо ангиинхан тэртээ тэрэгүй хооһорһон таряашадые мүлжэхэ замаар нүхэхые эрэмэлзэжэ байба. 1608 онд хунтайжа Кванхэ хаан шэрээндэ һуужа дайсануудаа усадхаһан “умар зүгэй ехэ” бүлэглэл ноёрхохо боложо уласай албан губшуур урида байгаагүй ехээр нэмэгдэжэ, дээрэхи бүлэгэй түлөөлэгшэд уласай газарһаа үлэмжэхэные булаан абажа таряашадыень хамжалагашалжа эхилбэ.

Байгуулга[заһабарилха]

Нурхачи баатар (1575-1626) манза аймагуудые 1616 ондо нэгэдхээд Монголой Лигдэн хаанда захидал элгээжэ, ниитын дайсан Мин уласай эсэргүү хамтаржа дайтахые һанал болгоһоноор манзын Чин уласай түүхэ эхилнэ. Лигдэн уридань Мин уласые удаа дараа добтолжо, Мин улас Лигдэн хааные алтан мүнгөөр хахуулидаһан тула дахин Хитадтай байлдахые һонирхохогүй байгаа. Мүн Нурхачииие өөртэйнь тэгшэ зиндаанд харисаһанда дургүйсэжэ, хамтаржа ажиллахаһаа тадхалзаһан байна. Тэрэшье байтагай 1618 ондо Мин уластай холбоо тогтоон манзатай байлдаад илагдаба. Тэрэ сагһаа Нурхачи Үбэр Халхын тайжанарые өөртөө татажа сэдьхэлыень урбуулха болоо. Чингис хаан "Бусадай сэдьхэлые эзэл, сэдьхэлыень эзэлһэн байхад бэень хаа одохо" хэмээн һургажа байһан лугаа адли Нурхачи баатар "Дайсанаа зошон болгоё, зошоноо нүхэр болгоё" гэжэ яридаг байба.

Тэгсээр Хоршон, Горлос зэрэг аймагай тайжанар, мүн Үбэр Халхын тайжанар Нурхачитай холбоотон боложо, Лигдэн хаан гансаардаба. Үбэр Халхын тайжанар манзатай холбоо тогтоохдоо Мин уласай эсэргүү хамтаржа байлдана гэжэ тангараглаһан болобошье 1622 ондо Лигдэнэй эсэргүү байлдажа ухарааһан байна. 1623 ондо Лигдэн хаан Үбэр Монголой Түмэд, Ордос зэрэг нютагуудые манзаһаа үрэһэн өөртөө нэгэдхэһэн байна.

1626 ондо Нурхачииие Абахай хаан (1592-1643) залгамжалжа, Лигдэн хааные өөрын талада оруулхаар шармайжа байба. Лигдэн хаан 1631 ондо манзын эсэргүү дайтан эхилжэ, нютагтань гүн дабшин ороһон болобошье 1634 ондо манза ба түүниин холбоотон монгол тайжанарай сэрэгэй нэгдэһэн хүсэндэ сохигдожо, Хүхэ нуурай (одоогой БНХАУ-ын Цинхай муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. манзанууд Хүхэ хотые эзэлжэ, 1636 ондо манзын Абахай хаан өөрыгөө бүхы Монголой хаан үргэмжэлжэ, уласаа "Чин улас" хэмээн нэрлэбэ.

Манзанууд Үбэр Монголын сэрэгэй хүсэндэ дулдайдан 1640 ондо Бээжинг абажа, Мин уласые мүхөөн, Хитадые эзэлһэн юм. 1670 ондо манзын Энхэ Амгалан хаан Хүхэ нуурые эзэлбэ. 1646-1675 онуудта Үбэр Монголдо Һүнидэй Тэнгис тайжа, Лигдэнэй хүбүүн Эрхэ Хонгор, ажа Абунай, гуша Бүрни ваннар манзын эсэргүү бодоһон болобошье дарагдаһан байна.

Манзын хаад эхин үедээ Монгол хаадай удамай охидһоо хатан буулгадаг байба. Тиимэһээ Энхэ Амгалан хаан тэргүүтэн манзын хаад өөрһэдэйгөө баһахүү Юань уласай хаадай залгамжалагшад гэжэ үзэжэ байба.

Манзын ноёрхолой үедэ феодалой мүлжэлиг шэрүүдһэниинь манза улас Энхэ Амгалан хаанай үеһөө сэсэглэн мандажа Тэнгэриие тэтгэгшэ хаанай үе хүрэтэр үргэлжэлһэн юм. манзын түрэмгылэгшэд, Монголой шара хара феодалые түшин, хүдэлмэршэн арад, албат, хамжалгын эрхэгүй байдалые уридынхаһаань бүри хүндэрүүлһэн бэлэй.

Монголой тухай манзанарһаа “Монгол саазын бэшэг"-т оруулһан хуули сүм феодал ангиин шэнжэ шанартайнь элэрхы юм. Тэдэгээр хуули ёһоор монголой хүдэлмэршэн олоной ажа түрэхэ хамаг юмые нарин шанда дүрэм хэмжээтэй болгожо, монгол газарта манзын хинаха сагдаха дэглэм тогтобо.