Буддын шажан

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Хадамал
Монгол үзэгээр Buddha-yin šasin.PNG
буряад кирилл. Буддын шажан
монгол кирилл. Буддын шашин
хальмаг кирилл. Буддын шажн

Буддын шажан (Бурханай шажан, Буддизм) МЭҮ V-дугаар зуунда Сиддарта Гаутамаар үндэһэлэһэн шажан, гүн ухаан юм. Буддын шажан уламжалал, этигэл үнэмшилыень янза бүриин хамарһан теизмгүй, Сиддарта Гаутама холбоотой һургаалда тулгуурлан шажан юм. Буддын шажанай уламжалал ёһоор, Будда амидаржа, зарим тохёолдолдо МЭҮ 6-р, 4-р зуунай хоорондо Энэдхэгэй хахад аралда зүүн хэһэгтэ зааһан байдаг.

Буддын шажан хубиин оюун һанаанай хүгжэл, амидаралай үнэн мүн шанарые руу гүн ойлголтотой хүрэхэд шиглэгдэһэн байха гэһэн оюун һанаанай уламжалал юм. Даяар дэлхэйдэ 376 сая дагалдагшад байдаг.

Буддын шажанай хоёр гол һалбаринууд ниитээр хүлээн зүбшөөрһэн байна: Бага Хүлгэн (Хинаяна, мүнөөнэй Теравада — «Ахамадай һургуули») ба Ехэ Хүлгэн (Махаяна). Теравада Шри Ланка болон Зүүн урда Азиин (Камбожа, Лаос, Тайланд, Бирма гэхэ мэтэ)-дэ үргэн хүрээтэй дарааха байна. Ехэ Хүлгэнэй Зүүн Ази (Хитад, Солонгос, Япон, Вьетнам, Сингапур, Тайвань гэхэ мэтэ) туршад оложо. Зүүн Азида Сэбэр Газарай Зэн, Ничирен, Шингон болон Тяньтай (Тэндай) тиигэд Түбэдэй Буддын шажан уламжалал багтааһан байна. Базарай Хүлгэн (Ваджраяна), Ехэ Хүлгэнэй нэгэ хэһэгиинь уламжалал ёһоор Түбэдэй, Монгол, Буряад, Хальмаг, Тувада голшолон хэрэглэгдэһээр байгаа бэлэй.

Буддын шажан гол түлэбээр Азида бодото дээрэ хэрэглэжэ байгаа болобошье али али гол һалбаринууд одоо даяар дэлхэйдэ хаража байна. Даяар дэлхэйн бурханай шажантануудай тоогтоолго 350—550 сая хамагай үргэн хүлээн зүбшөөрэгдэһэн үзүүлэлт байна. Буддын шажаниинь мүн дэлхэйн хамагай хурдан үсэжэ бай шажанай нэгэ хэмээн хүлээн зүбшөөрдэг.[1][2][3][4]

Буддын шажанай һургуулинууд ангижаралда, аша холбогдолдо, янза бүриин һургаалай болон сударуудай хуули ёһодо, илангаяа практикада өөр өөр байдаг.[5] Буддын шажанай уламжалал, практикын үндэһэн һуури Гурбан Эрдэни (Триратна, Гончогсүм) байна: Будда (Бурхан), Дхарма (Һургаал), болон Сангха (Ехэ Бүлгэм). «Гурбан Эрдэнидэ хоргододог» абаха уламжалал Буддын замда байхань тунхаглал, тууштай байһан, ерэнь бус Буддын шажантан болон Буддын шажантангүй илгажа байна.[6] Бусад практикууд ёһо зүйн заабарые; лама хамтын ниигэмлэгэй дэмжэлхые; уламжалалта амидарха татгалзаһан болон сүмэ хиидэй лама болохые; бисалгал практика хүгжүүлхые; дээдэ мэргэн ухаан, илган танихые; таряалалтые, сударһаа һуралсахые; чин бэшэрэлэй туршалагые, ёһолол, мүн ондо Ехэ Хүлгэнэй уламжалал, Бурхан багша, Бодисада дуудахые дарааха болоно.

Хуряангы Буддын намтар[заһабарилха]

Буддын шажан Ази тиб, түүнэй дороно дахинаа үүдэжэ, дэлэгэрэн тархажа дэлхэйн энэ бүһэ нютагай хүн арадын соёл иргэншэлэй үндэһэ болон хүгжэжэ ерэжээ.

Буддын шажаные үндэһэлэгшэ Сиддарта Гаутама түүхэдэ бэе хүн байһан бүгөөд эртэнэй Энэтхэг ороной хойто зүгдэ оршохо Шагж ванай мэдэлэйн нютагта буюу одоогой Балбын Лүмбинидэ хаан хүбүүн боложол мэндэлэһэн гэжэ эртэнэй түүхэ шаштарта тэмдэглэгдэһэн байдаг. Тэрээр 29 наһа хүртэлээ хаанай ордондо амидрана эхэнэрэ хүүгэдтэй болоһон хойноо амидралые һудлаха зорилго табижээ. Иинхүү ордонһоо гарша 6 жэл ууланда һууна даяан хэйн гэгээршэ, хутагтын дүриие олон "Хутагтын Дүрбэн Үнэн"эй һургаалиие айлдаһан Буддын гүн ухаанай үндэһэлэл болоһон байна.

Номой Хүрдын Гурбан Эрьюулгүүд[заһабарилха]

«Сандхинирмочана судар» (санскр. Хамагай гүнзэгын нюусые тайлбари судар) гэжэ Будда һурагшадай өөр өөр шадабари харгалзаха, гурбан томо һургалта циклые буужа үгэһэн, өөрөөр хэлэбэл, гурба дахин «Һургаалай хүрдые эрьюулһэн».

Номой Хүрдын Нэгэдүгээр Эрьюулгэ[заһабарилха]

Жокан хиид дээрэ хоёр боди гөрөөһэтэй Номой Хүрдэ

Эхинэй ээлжэ Сарнатх нютагта зохёон байгуулаба, эндэ эхинэй Хутагтын дүрбэн үнэнэй хэлэгдэхэ байба. Нэгэдүгээр Эрьюулгын һургаалда Абидармын үндэһэн заалтууд, кармын тайлбари, шалтагаан ба үри дагабарай хуули, хубиин сүлөөлгэ, Хутагтын найман гишүүнэй мүр оролсобо.

Хинаяна - зүбхэн эхинэй эргээд һургаалай үндэһэн Энэдхэгэй үндэһэнь уламжалал. Энэ уламжалал Теравада (Ахалагшадай һургаал) гэжэ нэрлэдэг боло Зүүн Урда Ази дахи урда Буддын шажан ондо болбосоруулһан юм. Энэ замые дадалга Виная ёһоор ламанар зүбхэн боломжотой юм. Бхававивека дагуу эхинэй шраваканууд зорюулһан һургаал хаадаг юм.

Энэ арга хэмжээнэй зорилго - "бага Нирвана", хамагай тохиромжотой - хубиин сүлөөлхэ лама (санск. bhikshu хубараг буураһан) Архад хүрэһэн байна.

Домогоор, эдгээр эхин үеын һургаалууд табан шрамануудай "Будда болзолгүй аза жаргалда хүрэхэ боломжотой болоһон юм бэ?" асуудалда харюусаад Будда бурханай хэлэгдээ бэлэй. Мүн тэнгэринэр, хоёр боди гөрөөһэн һургаалуудые сонсожо ерэһэн. Ёһо заншалаар өөр өөр улас ороной Буддын шажанай сүмэ хиидэй түб хаалга, үүдэные хоёр боди гөрөөһэтэй Дармачакра (Номой Хүрдэ) шэмэглэнэ.

Элеын орьёл, Будда хоёрдугаар эрьюулгые хэһэн газар

Номой Хүрдын Хоёрдугаар Эрьюулгэ[заһабарилха]

Хоёрдугаар эрьюулгэ Раджагриха нютагта байгуулаба. Эндэ Будда Ехэ Хүлгэнэй һуури, Бэлиг Барамидай һургаалуудые үгэбэ.

Энэнь Ехэ гэжэ нэрэлдэг ушар энэ замые дадалга хүмүүн агуу ехэ нигүүлсэлтэй. Эдэгээр һургаалууд нэгэ хүн сааша ябаха, мүн түүншэлэн бүхы оршонолуудай түлөөхэ нинжин (сан. karuna; түб. rje thugs) хүгжэлэй болон "хоосон" (түб. nyid stong, юртэмсые болзолто үзэгдэлые ямаршье бодито мүн шанар) талаар ярина.

Бэлиг Барамидта зааһан Хоёрдугаар Эрьюулгын һургалуудиинь дэлхэйн Буддын шажанай, Ехэ Хүлгэнэй уламжалал Мадхьямикагай (сан. Madhyamika; түб. ran tong) болон Йогачарагай гүн ухаанай системэ юрэнхы хүгжэлэй үндэһэн һуури болоһон юм.

Вайшали, Будда Гурбадугаар эрьюулгын зарим һургаал хэһэн газар

Номой Хүрдын Гурбадугаар Эрьюулгэ[заһабарилха]

Энэ Эрьюулгэдэ Бурхан Багша Будда шанар (Татхагатагарбха, сан. tathāgatagarbha, түб. sangs rgyas kyi snying po), Виджнянавада, Читтаматра һургуули, Базарай Хүлгэнэй тухай һургал хэбэ.

Бурхан Багша хамагай үндэр гэжэ хэлэһэн Гурбадугаар Эрьюулгын һургалда гурбан системэнүүд орожо:

Буддын Паранирвана[заһабарилха]

Шанхай хотын хэбтэри Бурхан Багша

Пали канондань Махапаранирвана Судар дагуу 80 наһанда Будда Бурхан удахгүй Паранирвана хүрэхэ гэжэ зарлаһан.[7]Загбар:Refn

Шри Ланка Дипавамша болон Махавамша Пали түүхэн Шастир дагуу Ашока эзэн хаанай титимнэлгэнь 218 жэлэй Буддын Паранирванагай дараа юм. Хитад хэлэн (十八部论 болон 部执异论) хоёр бэшэбэриин мэдээгээр дагуу Ашока эзэн хаанай титимнэлгэнь 116 жэлэй Буддын Паранирванагай дараа боложо. Тиимэһээ Бурхан Багшын үнгэрһэнэй саг Теравада тэмдэглэл буюу Ехэ Хүлгэнэй сэдгын дагуу 383 МЭҮ зааһанай дагуу али нэгэ 486 МЭҮ юм.

Гол үзэл баримталал[заһабарилха]

Сансарын хүрдэ тухай һургаал[заһабарилха]

Сансарын хүрдэ болон зоболонгой тухай һургаалынь буддын шажанай үндэһэн болодог. Буддын шажанай гол һургаалнууд үндэһэндээ зоболонгой бүхы хэлбэриһээ ангижарха аргые хайхад шэглэгдэдэг.

Сансара гэдэгынь “байнгын хүдэлгөөн” гэһэн удхатай, ехэбшэлэн “дахин түрэлтын тойрог” хэмээн оршуулагдадаг. Энэдхэгэй шажанай адлигаар буддын шажаниинь түрэлтын оршол, дараашынхинь зоболонгой хэлбэригээр элирдэг унтарха оршол байдаг гэһэн үзэл баримталалые дагадаг. Буддын һургаал ёһоор дахин түрэлтын тойрогынь харилсан холбоо бүхы 12 хүсэн зүйлэй ашаар эбдэршэгүй бата бүхы гэнэ. Анханхинь – “Хутагтын Дүрбэн Үнэнэй” тухайда мэдэхэгүй, төөрэлдэхэ, бүхы лэ амида амитанай шаналал зоболон. Эдэгээр сансараһаа оюунай болон бэеын үйлэдэлнүүд хэхэ бодол һанаа урган гарадаг. “Шалтагаанта байдалай гэнжэ” хэмээн энэрлэгдэхэ энэ нарин үйлэ ябасаар буддын шажан нэрэ, хэлбэри хоёрой хоорондохо харилсан холбоо, сэрэхүй, мэдэрэмжэ, хүсэл болон ухамсарые тодорхойлон, мүнхэ оршохын гэгээрэл хүсэлые тайлбарилдаг. Мэдэхэгүй байхань (абижа) эхилхэ сэг боложо, баяр сэнгэлэй байдалда дуратай болохо, эсэбэл таагүй байдалда дургүйсэлые түрүүлдэг, энэнь буруу үйлэдэлнүүд болон дараагай шаналал зоболондо хүргэдэг. Мэдэхэгүй байхань оршохуйн хүсэлдэ хүргэжэ, иимэ маягаар түрэһэн лэ боло хүгшэрэл, үбшэн зоболон, үхэлдэ хүргэхэнь зайлшагүй. Буддын шажаниинь “Хутагтын найман гишүүнэй мүрые” зоболон зүдгүүрээ зогсоохо, дахин түрэлтын хизгааргүй тойрогһоо ангажарха арга зам болгодог. Юушье мэдэхэгүй хүмүүндэ шэнэ һэрлээ туршин үзэхэнь хүлээн абаха шуналда, уламаар шэнэ сэдьхэгдэл абаха хүсэлдэ умбуулна. Хүсэл шунал болон мэдэхэгүй байдалынь дахин түрэхэд хүргэжэ, уридай адлигаар хүгшэрэл, үхэлдэ хүтэлдэг тэрхүү зоболонто замые дабтахад хүргэдэг. Сансарань сэдьхэлэй шэлжэлтэ бэшэ. Буддын шажан амида амитадта мүнхын, байнгын сэдьхэл оршодог гэһэн үзэл баримталалые үгыдхэдэг. Буддын шажанай һургаал ёһоор, хуби хүн табан үндэһэн оршохы болохо скандхаһаа (эрхэтэн) тогтодог: хэлбэринүүд (рупа), мэдэрэмжэ (ведана), хүртэхы (самджня), оюун ухаанай бүридэлнүүд (самскара) болон ухамсар (виджняна). Хуби хүные түүнэй мэдэрэмжэнүүд, һанаа бодолтойнь адлитаган үзэхэ эсэбэл мүнхын онсогой сэдьхэлтэй, үбэрмүсэ бэе хүнэй оршохы байжа болохые Будда ехэ зангай элирэл хэмээн үгыдхэдэг.

Хутагтын Дүрбэн Үнэн[заһабарилха]

Энэдхэгэй түрын туг дээрэ амидаралай хүрдэ дүрсэлэгдэһэн байдаг. Мүнөөдэр энэнь энэдхэгшүүдэй эб нэгэдэлэй хүдэлгөөнэй бэлэг тэмдэг болоһоор байна Буддын хүшөөнэй үмэнэ мүргэл үйлэдхэнь хүлсэнгүй ба.

“Хутагтын Дүрбэн Үнэн” буддын һургаалай үндэһые бүридүүлдэг. “Нэгэдүгээр үнэн”, дукхань зоболон байдаг гэдэгтэ оршдог. Амидарал дахи бүхы лэ юм: түрэхүй, үбшэн, хүгшэрэл, үхэл, уур хилэн, шунал, үбдэхүйнь зоболонтой холбоотойе Будда онсолон тэмдэглэдэг. Үүнтэй уялдаатайгаар хүдэһэн зүйлһээ татагалзаха, бодито байдалые хүлээн зүбшөөрхэнь баһа лэ зоболонтой. “Хоёрдугаар үнэн”, самудайн дагуу хүнэй зоболонгой үндэһэниинь танаха буюу үлэ мэдэхүй болон үзэн идахуйтай хамтадаа үүсэдэг бүхы зоболонгой үндэһэн болсон шунал хүсэл болой. “Гурбадугаар үнэн”, ниродхада зоболонгые зогсоожо болоно, түүные ямар нэгэн туйлын зүйл мэтээр хүлээн абаха ёһогүй гэжэ Будда һургадаг. “Дүрбэдүгээр үнэн”, марга зоболонгой зогсоохо тухай дэлгэрэнгүй тодорхойлон үгүүлдэг ба энэнь Хутагтын найман гишүүнэй мүр юм.

Хутагтын найман гишүүнэй мүр[заһабарилха]

Буддизм дахи Хутагтын найман гишүүнэй мүр зоболонг зогсооход хүргэдэг. Тэрээр өөртөө мэргэн сэсэн, ёһо һуртахуун, түблэрэл гэһэн гурбан категориие багтаадаг. Энэ замые дагаһанаар ямарбаа бэе хүн зоболонгой юртэмсэдэ дуусашгүйгээр дахин түрэхэ сансарын эхэ үндэһэн болоһон хүсэл, шунал, болон хубяа бодохо үзэлһээ сая ангижирахад хүрмой.

Нирвана[заһабарилха]

Тантрын (Тантризм – ёһо журамай тухай шэнжэлхэ ухаан - орожо) болон энэдхэгэй буддизм дахи эмэ һүнэһэнүүд болон бурхадые Дакини гэжэ нэрэлдэг. Тэдэ буддистуудые хамгаалан дэмжэжэ, ангажарахыда хүрэхэ замда

Нирванада хүрэхэ зам зан һуртахуунай хуули дүрэмые хатуу баримталха болон өөртөө дүн шэнжэлгээ хэхэтэй холбоотой байдаг. Гэгээрэлынь хэн бүхэндэ нээлтэтэй, ямар нэгэн бурхадһаа үлэ шалтагаална.

Нирвана (Загбар:Lang-sa — «унтархалга») — сансарын мүсэлгэһээ гарахатай адли буддын ангажархын зорилго. Нирванада хүрэхэ гэдэгынь оюун ухааные харлуулан гутааһан гурбан бүрилдэхүүн болохо шунахайрал, үзэн идаха болон ташаангүйн хүсэлһээ ангажарха, тэрэшэлэн дахин түрэхын мүсэлгэһээ гараха гэһэн удхатай. Нирвана гэдэгынь диваажин дахи хойто наһанай амидаралшье бэшэ, ямар нэгэн хойто наһанай байдалшье бэшэ. Орондонь нирвана хүнэй өөрынхинь амидаралай үегээр ерэжэшье болоно, гэгээрһэн хүмүүные үхэхэ үедэ буюу бүримүһэн унтарха үедэ ерэжэ дахин хэзээшье түрэхөөргүй болгодог. Тхеварадын һургаал ёһоор буддын шажанда нирванада аажамаар хүрэдэг, харин гэнтын үйлэ ябадалуудай хүсээр эс хүрэдэг гэһэн һанал зонхилдог. Үүные баримталагшад нирванада хүрэһэн хүные архат (Загбар:Lang-sa — «хүндтэй») хэмээн нэрэлдэг. Иимэ хэлбэригээр «будда» хэмээхэ сула хэргэмые нирванада хүрэхэ замые заадаг Гаутамын талын гэгээрэгһэдтэ, архатуудта үргэмжэлдэг байна. Буддизм дахи Махаяна һургуулинууд, эсэргээрынь, нирванад хүрэгһэдые «бодисада» буюу «бодхисаттва» хэмээн нэрэлдэг. Бодисаданар бусадые нирванада хүрэхэдынь туһалхые болон бусадта абаралай замые заахын тулада һайн дураараа сансарада дахин түрэхые эрмэлзэдэг.

Зүүлтэ[заһабарилха]

  1. Buddhism May Regain Its Status as the World’s Largest Religion. PROUT Globe. 2013-06-18-д хандсан.
  2. Beckford, Martin. Buddhism is fastest-growing religion in English jails over past decade. Telegraph. 2013-06-18-д хандсан.
  3. Buddhism fastest growing religion in West. Asian Tribune (2008-04-07). 2013-06-18-д хандсан.
  4. Stateline Western Australia. Abc.net.au. 2013-06-18-д хандсан.
  5. Robinson et al., Buddhist Religions, page xx; Philosophy East and West, vol 54, ps 269f; Williams, Mahayana Buddhism, Routledge, 1st ed., 1989, pp. 275f (2nd ed., 2008, p. 266)
  6. Padmasambhava, Jamgon Kongtrul, Erik Pema Kunsang (2004). Light of Wisdom. Rangjung Yeshe Publications. ISBN 978-962-7341-37-6. Retrieved on 2010-08-25. 
  7. Mettanando Bhikkhu and Oskar von Hinueber, "The Cause of the Buddha's Death"; Vol. XXVI of the Journal of the Pali Text Society, 2000.

Холбооһон[заһабарилха]