Алтан

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Алтан (Au)
Атомай дугаар 79
Атомай масса 196.966569 г/моль
Үнгэ Алтан шара
Электроной бүридэл [Xe] 4f14 5d10 6s1
Бүрхөөл дэхи
электроной тоо
2, 8, 18, 32, 18, 1
Бодос зүйн шэнжэ шанар
Бодосой түлэб Хатуу
Нягта 19.3 г/см³
Хайлаха температура (1064.18 °C, 1947.52  °F), 1337.33 K
Бусалха температура (2856 °C, 5173 °F), 3129 K
Хайлалтын хубиин дулаан 12.55   кЖ/моль
Ууршалтын хубиин дулаан 324 кЖ/моль
Дулаан багтаамжа (25 °C) 25.418   кЖ/(моль·K)
Атомай шэнжэ шанар
Орондо тороной бүтэсэ
(Сингони)
Таладаа түбтэй куб
Эһэлдэлтын зэрэг −1, 1, 2, 3, 4, 5
Ионизациин энерги
(эхинэй электроноор)
890.1 кЖ/моль
Атомай радиус 135 пм
Ковалентай радиус 144 пм
Au 79
196,96654
[Xe]4f145d106s1
Алтан
Хадамал
Монгол үзэгээр Алтан.png
буряад кирилл. Алтан
монгол кирилл. Алт
хальмаг кирилл. Алтн


Алтан (лат. Аurum үгэһээ Au гэжэ тэмдэглэгдэдэг), 79 атомай дугаартай, нэгэн түрэлэй химиин элемент юм. Шара үнгэтэй, хүндэ шанартай эрдэниин түмэрлиг зүйл. Алтаар ехэнхидээ бэһэлиг хэдэг байһан юм. Буряадуудай тон үгытэй зонһоо бэшэниинь басагаяа заһахадаа, алта зүүлдэг байһан гээшэ.

Аurum буюу Үүрэй туяа гэһэн утгатай Латин үгэнһээ гаралтай. Алтаниинь байгаали дээрэ сэбэрээр (дангаараа) оршохо ба хубиин жэн ехэтэй (хүндэ), зөөлэн, гилалзаһан шара үнгэтэй металл юм.

Бодос зүйн шанар[заһабарилха]

Байгаалиин алтан

Байгаалида маша хобор тохёолдолд 6; 8;12; ханатай талста хэлбэреэр оршодог. Ехэнхидээ байгаалида нисалһан тооһон, үйрмэг, нимгэн хуудаһан, нариин үзэлэг түрэхэтэйгээр газарай дабхаргада судал, бусад металл болон шулуулагтай холимог хадан тогтосын хэлбэртэйгээр 1,1•10³ ppm нягтаралтайгаар оршодог. Сула хадан болон хабтан хэлбэреэр хэзээшье оршодоггүй гэжэ үзэдэг. Алтаниинь уян хатан, дабтагдаха, сунгагдаха, сутагагдаха үбэрмэсэ шанартай бүгөөд дулаан сахилгаанай маша һайн дамжуулдаг. Атмосферын нүлөөндэ тэсбэртэй, бараг бүхы түрэлэй хүсэлэй үйлэслэлдэ тэсбэритэй онсогой шэнжэ шанартай металл юм. Алтан озонтой дабаһанай хүсэлдэ урбалда орон Au2 нэгэдэлые үүдгэхэ ба цианай уусмалда задарша Au4 нэгэдэлые үүдгэдэг ушар алтые илган абахад цианай хүсэлые хэрэглэхэ тохёолдол байдаг. Алтанай хамагай онсогой шанар — уһан болоод агаарай нүлөөндэ абтаггүй ябадал юм.

2009 он хүртэл хүн түрэлхитэниинь алтанай үндэһэн ба шороон ордоһоо 161,000 тонно алтан олборлоод байна. Голдуу үрэл, ялтас, утаһан, мүн талст хэлбэритэй олдодог.

Алтан голдуу үрэл, ялтас, утаһан, хааяа талст хэлбэритэй, шар үнгэтэй байдаг бүгөөд мүнгэтэй алтан илүү тунгалаг үнгэтэй байна. Харин зэдтэй алтан улаабтар туяатай байдаг. Тэрээр химиин хубида тэсбэртэй, хаанай дарсаһаа бусад хүсэлдэ уудахагүй. Алтан металл ялгатай, хатуулаг 2 −3 , нягтарал холисоосоо хамаарха ба сэбэр алтаных нь 19,3 байна. Мүнгэнэй 20-иос дээшэ хубиин агуулгатай алтаные электрум гэнэ. Сэбэр алтанай агуулгые хорисо гэнэ. Жэшээнь 900 гэжэ байбал тэрэнь түүнэй найрлаганда сэбэр алтан 90%-ые эзлэнэ гэһэн үгэ юм . Харин шороон ордын алтан дахи хорисонь үндэһэн ордоһоо холдохо тусам сэбэршэжэ нэмэгдэнэ. Алтан зөөлэн, түргэн элэгдэдэг ушар түүндэ зэд, мүнгэн болон бусад металл холидог . Алтанай үндэһэн ордын 1 тонно хүдэртэ 3 грамм, 1 шоо метр шороондо 0.1 грамм алтан байбал түүные механизм хэрэглэжэ олборлохонь ашагтай гэжэ үзэдэг.

Хэрэглэлгэ[заһабарилха]

Алтан шүдэтэй Тажик эхэнэр

Алтан хүн түрэлхитэнэй түүхын туршад, үнэтэ металл гэжэ тоосогдон арилшаанай хэрэгсэл, хадгаламжа, гоёл шэмэглэлдэ үргэн хэрэглэгдэсээр ерэһэн ба оршон үедэ шүдэнэй эмнэлэг, электроникын салбарида ехэ хэмжээгээр ашаглагдажа байна. Нянгай эсэрэг үйлшылгээ үзүүлдэг ушар эмнэлэгт үргэн хэрэглэһээр ерэһэн. Алтаниинь янза бүриин металлтай холилдохо шадбаха маша үндэр бүгөөд энэ шанарыень ашаглан түрэл бүриин үнэтэ хайлшын үндэһэн эд болгон хэрэглэдэг юм.

Малтан абалга[заһабарилха]

Холтерман ба тэрэнэй олдобор (илгажа абаһан алтан 57 кг).

2007 ондо дэлхэйдэ алтан 2.38 тонно малтан абаһан бүгөөд 2008 ондо 2.33 тонно малтан абаһан байна. Алтан малтан абалгын ударидагшад боложо байна:[1]:

Одоо үедэ алтанай 2 түрэлэй ордоные түшэглэн олборлолто хэдэг:

  1. Үндэһэн ордо
  2. Шороон ордо

Алтанай ордо газарууд түби бүрт харилсан адилгүй тархаа. Алтан ехэтэй уласда Урда Африка, Австрали, Ород, АНУ, Узбекстан, Канада, Перу, Индонези, Хитад зэрэг ороно.

Алтанай нөөсэ ехэтэй, дэлхэйн томоохон ордо газарууд, түүндэ түшэглэһэн уурхайнууд:

  1. Йоханнесбургай уурхай (УАБНУ)
  2. Алган, Уралын ордо, уурхай (ОХУ)
  3. Калигоорлын ордо, уурхай (Австрали)
  4. Гуажу (Хитад)
  5. Грасбергын, Эрцбергын ордо уурхай (Индонези)

Байгаали дээрэ тохёолдохо сул алтанай жэн хэдэн милиграммһаа хэдэн арбан килограмм хүртэл байха ажа. Одоогоор мэдэгдэжэ байгаа хамагай томо сула алтаниинь 1872 ондо Австралиһаа олдоһон Холтерманай хабтан гэгдэхэ олдобор бүгөөд барисалдаһан шулууныхаа хамта 1.5 м урта, 286 кг оршом юм.

Мүн Хүсэлые үл мэдэгшэ нэрэтэй 66.6 кг, Хүсэлэй сула нэрэтэй 68.2 кг, Гайхамшагта Барклей хэмээхэ 52.2 кг, Канадын тала нэрэтэй 41 кг алтан олдоо.

1842 ондо Уралһаа олдоһон Томо гурбалжан нэрэтэй 36.22 кг алтанай олдобор Ородой алмазай фондто хадгалагдадаг байна. Монголой хамагай томо алтанда 1995 ондо Заамарын Хайлаастын ордоһоо олдоһон 808 гр, мүн Шарын голын шороон ордоһоо олдоһон 351.3 гр жэнтэй алтан тус тус ородог.

Түүхэ[заһабарилха]

Мүн үзэхэ[заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха]

Холбооһон[заһабарилха]