Хамнигад

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хамнигад
Evenk family in the early 1900s.jpg
XX зунай эхиндэ эвенк бүлэ
Бүгэдэ тоо
77 000 шахуу хүн
Түблэрһэн газар орон
Орос ОХУ: 37 131 [1]
БНХАУ Хитад: 39 534[2]
Flag of Mongolia.svg Монгол: 1000 (1992)[3]
Хэлэн аялгуу

хамниган, монгол, яхад, буряад, ород, хитад

Шажан

бөө мүргэл, үнэн алдарта шажан, Буддын шажан[4][5][6]

Түрэл арад түмэн

манжа, нанайшууд, оротон, эвенүүд, сибо, үдэгэйшүүд

Хамнигад (өөрын нэрэ — эвэнкил[7]; тунгусы, яхад тоҥ уус; хитадаар 鄂温克族 — èwēnkè zú; монголоор хамниган) – хойто зүгэй, Сибириин болон Алас Дурнын үсөөн тоото уугуул үндэһэ яһатан мүн. Хамнигад Оросто, Хитадта ба Монголдо ажаһуудаг.

Хамниган арадай хуушан нэрэнь «тунгус». Эвенк гэһэн тусхай нэрын баталагдатар (ХХ зуун жэлэй гушаад онууд), «тунгус» гэһэн нэрэ томьёо Орос гүрэнэй, мүн Европын зохёолдо маша дэлгэрэнги байһан. Хамнигадтай хүршэ арадуудтаяа нягта харилсаа холбоотой байлга тэдээнтэй адли бололгодо нүлөөлөө. Илангаяа ородуудтай, буряадуудтай, халха-монголшуудтай хажуугаар ажамидарһан хамнигадай дунда иимэ жэшээнүүд олон. Энэ үйлэ ябаса олон шалтагаантай: буряадуудай тэдээндэ орходоо диилэнхи байлга, Орос эзэнтэ гүрэнэй мүлжэгшэ муухай алба татабариин бодолго, яһатан хоорондын гэрлэлгэнүүд, ажахын хушала янза болохо мал ажал эрхилэлгын хүгжэлтэ гэхэ мэтэ. Жэшээлбэл, моритон тунгусууд (мал ажалтан, «мурчен» гэжэ өөһэдыгөө нэрлэдэг) зүүн зүгтэ Байгалай баруун эрьеһээ Амар мүрэнэй эхин хүрэтэр, хойто зүгтэ Баргажанай голһоо Кучидай нуурнууд хүрэтэр, урда зүгтэ Эргэнэ, мүнөөнэй Монгол Уласай таланууд хүрэтэр ажаһуудаг һэн. Алба татабари түлэхэ талаар тэдэ хэдэн томо бүлэгүүдтэ хубаарадаг байгаа: баргажанай, нэршүүгэй, урулын, юрөөгэй, армагай, сэлэнгын гэхэ мэтэ[8].

2010 оной хүн зоной тоосоогой баримтануудай ёһоор, Оросой холбоото уласта 38396 хамниган зон ажаһуудаг. Хамнигад үсөөншье һаа, оршожо таархаһан нютаг дэбисхэрэйнгээ хэмжээгээр Сибириин ондоо үндэһэ яһатанһаа булюу байдаг. Хамнигад Оросой холбоото уласай 11 нютаг можодо (хизаарнуудта, уласуудта, можонуудта) ажаһуудаг, үндэһэн ажаһуугшадай эрхэ зэргэтэй юм[8]. Хитадай зүүн хойто зүгтэ Хинганай шэлэ шадар (Үбэр Монголдо ба Хара-Мүрэн можодо), Монголдо ажаһуудаг.

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  1. Перепись-2010
  2. 2010 оной тоосоо, тэрэнһээ дунда 8659 оротон.
  3. Загбар:Ethnologue
  4. Ewenki, Solon — Asia Harvest
  5. Ewenki, Tungus — Asia Harvest
  6. Шубин А. Ц. Краткий очерк этнической истории эвенков Забайкалья (XVIII—XX век). Улан-Удэ: Бурят. кн. изд-во, 1973. С. 64, 65
  7. Этнографический сборник. — Улаан-Үдэ: Буряадай номой хэблэл, 1961. — Т. 2. — С. 29.
  8. 8,0 8,1 Афанасьева Е. Ф. «Росиин эвенкнүүд» — «Буриад судлал эрдэм шинжилгээний сэтгүүл», № 4, 2014 он, 80-82 хуудаһан