Буряад яһатан

Wikipedia сайтһаа мэдээлэл
(перенаправлено с «Буряадууд»)
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
   
Буряад яһатан / Буряад-Монголшууд
Buryat Notable People.png
1 мүр: Элбэгдоржо Ринчино · Алдар Цыденжапов · Этигэлэй Дашадоржо · Агван Доржиев · Энгельсина Чешкова
2 мүр: Петр Бадмаев · Жамбыл Тулаев · Доржи Банзаров · Михей Ербанов · Юрий Ехануров
3 мүр: Або Шаракшанэ · Ирина Пантаева · Бальжинима Цыремпилов · Бидия Дандарон · Владимир Борсоев
4 мүр: Гомбожаб Цыбиков · Бато-Далай Очиров · Матвей Амагаев · Дугаржаб Донгидон · Базар Ринчино
5 мүр: Анатолий Михаханов · Дампил Гомбоев · Дамба Аюшеев · Бау Ямпилов · Даши Намдаков
Бүгэдэ тоо
540 мянга гаруй
Түблэрһэн газар орон
Ород ОХУ (2010 он)[1]                   461,389
Монгол (2010 он)[2]                 45,087
Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улс БНХАУ (тоосоо)                      10,000
Хэлэн аялгуу

түрэлхи Буряад хэлэн (магадгүй Буряад-Монгол хэлэн, Монгол хэлэнэй Хойто аялгуу)-нһээ гадана бүрэ илүүгээр Ород хэлэнээр хэлэлсэжэ байгаа

Шажан

диилэнх олонхонь Буддын, тодруулбал Шарын шажанай шүтлэгтэй, сүүн гэбшье Бөөдэ даатгалтай

Түрэл арад түмэн

бусад Монголшууд, тэрэ дотороо Барга

Хадамал
Монгол үзэгээр Buriyad.PNG
буряад кирилл. буряад
монгол кирилл. буриад
хальмаг кирилл. буряд

Буряадууд али Буряад яһатан ((мо.б.) buriyad, (х.) буриад, хальмаг bürēd, (ойр.), (Үз.), (Ч.) бураад, (бөх.), (алайр.), (түнх.), (захам.), (ах.) баряад, ород буряˊт, (хяг.) пыраат, ях. Burat) Монгол арадай нэгэн аймаг юм.

Мүнөө сагай буряад-монголшууд Ара, Үбэр Байгалаар нютагтай изагуурай монгол хэлэтэй арад түмэн юм. Ородой Холбооной Уласай Буряад Республикада, Эрхүү можодо (Усть-Ордагай Буряадай тойрог) болон Байгалай саанахи хизаарта (Агын Буряадай тойрог) оршон һуужа байдаг. Мүн дээрэхи можонуудай зарим дүүргүүдэдэ амидардаг [3]. ОХУ-һаа гадна Хасаг, Тусгаар уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй оронуудай зэрэгсээ Монгол уласай хойто хэһэг болон БНХАУ-ай зүүн хойто нютагта үсөөн тоогоор оршон һуужа байдаг.

Нэрэ[заһабарилха]

Буряад үндэһэнэй хубсаһан

Буряад хэмээхэ нэрэнь анхалан «Монголой Нюуса Тобшо» һурбалжа бэшэгтэ дурдагдаһан гэжэ үзэдэг. Гэбэшье энэхүү нэрэнь оршон сагай буряад монголшуудта хамаатай эсэхэнь эргэлзээтэй. Дээрэхи нэрын гарал үүсэлэй талаар янза бүриин хубилбари байгааһаа хамагай боломжотойень абажа үзэбэл:

  1. Бүри/бури + д — Шоно гэһэн удхатай эртэнэй монгол, эсэбэл түрэг хэлэнһээ гаралтай нангин амитанай нэрэ + олоной тоогой аафикс. (чонос/чинос/шонос/шинос/шонод обогтой адли, Бүртэ-шоно холбоотой). Бүри хэмээхэ үгэнь монгол хэлэндэ сээрлэгдэжэ, орондонь шоно (чоно, чино, чон) гэһэн үгые хэрэглэхэ болоһон байха магадлалтай. Хамагай боломжотой хубилбари.

Бури + а(р?, к?) + д — ар/эр/ир (‘эрэ’ гэһэн түрэг үгэ) гү, али -ак/-эк/-ык/-ик/-ук (түрэг хэлэнэй үгэ бүридүүлдэг аафикс) + д (олоной тоогой аафикс).

Бури + ата ‘эсэгэ’ гэһэн түрэг үгэ.

Бури + йа (тайрамал Айа – хуушан буряад, тэрэнэй түрэг угай байгуулагша, сахилгаан эзэлшэ тэнгэри). (Дугаров Д. С. О происхождении этнонима “бурят” // Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур. Новосибирск, 1995. Т. 1 С. 94-96)

  1. Монгол хэлэнэй буриха гэдэг үгэһөө үүдэлтэй[4].
  2. Буруу-д — буруу, үнэн бэшэ, зарим тохёолдолдо урбагша гэһэн удхатай монгол үгэһээ гаралтай. Бурууд гэжэ монголшууд ислам шажанта хиргисүүдые нэрлэдэг байһан. Иимэдэ бусад монголшуудтай адли бөөгэй, шарын шажанай шүтэлгэтэй хойто монголшуудые иимэ нэрлэдэг байха магадлал бага юм.
  3. Бургут — бургут-бурут нэрын дуудалгын нэгэ хубилбари[5]. Бургуд — хальмаг хэлэнэй бүргэд, шонхор гэһэн үгэ. Гэбшэ бусад монгол хэлэнээ энэ үгэ байгаа эсэхэнь мэдэгдээгүй тула түүрэг хэлэнһээ зээлһэн байха магадлалтай. Энэнь үмэнэ дуридһаан Бүри хэмээхэ хубилбаритай адли нангин амитанай нэрын шэнжэтэй. Гэбшэ бургуд — бурут-...- бурийад болон хубирхань эргэлзээтэй.
  4. Бураа + д — Ойн эргэд гэһэн үгэһөө гаралтай[6] (ойрод — ‘ойн арад’-тай адли). Эдэгээрһээ гадна дараахи хубилбаринууд баһа тааралдадаг.
  5. «Брат» — ‘дүү хүбүүн’ гэһэн ород үгэ. Ехээхэн магадлал багатай хубилбари. Ородой он тоололой һурбалжа бэшэгые буруу тайлбарлаһан алдууһаа һүүдэлтэй болобо уу.
  6. Баряад (алайр, аха, түнхэн, захайн-аман, бөөхэн нютаг хэлэнэй мэдээн дээрэ үндэһэлһэн хубилбари) — «барга», «а-вар» нэрэ гаралгатай, ‘бар’, ‘баруун’ гэдэг үүдэлтэй[7].
  7. «Курыкан» нэрэһээ удхатай[8]
  8. Бури-йа ‘циноовко, маат, хулһан’ гэһэн парсиг үгэ гаралтай[9].
  9. Сельхүп ‘эрэ амитан, буха’ үгэһөө. [10]

Иигэжэ олон янзын хубилбари байгааһаа үзэхэдэ буряад нэрын жэнхэни удха оршон сагай монгол хэлэнээ гээгдэһэн бололтой.

Буряадуудай тоо[заһабарилха]

Үбэр Байгалын Буряад айла
(1840 оны номын зураг)

Ород гурэнэй 2010 оной тоогоор Буряад яhатан 461389 хун зон болоно. Теэд 2010 оной тоогоор Монголой буряадууд 100000 тоо болотор байхын багсаагдана. Хитадта 10000 болотор буряадууд ажа hууна. Тиихэдээ Бухы дэлхэйдээрэ буряяадууд 600000 хун аман зон болохынь харагдана. 1989 оной мэдээгээр Ородто 417400 хүн байгааһаа Буряадта 249500, Эрхүү можодо 77300, үүнэһээ Ордын-Адаг Буряад өөртөө засаха тойрогто 49300, Шэтэ можодо 66600, үүнэһээ Ага Буряад өөртөө засаха тойрогто 42300, ОХУ-ай бусад нютагуудта 24000, үүнэдэ Мушхаваа хотоноо 1 500, Питэр хотоноо 1000 хүн оршон һуужа байна[11]. 2002 оной тооллогоор 445 000 гэжэ ОХУ-ай Шэнжэлхэ ухаанай Акадеэмиин Улас арадай ажахын багсаалга һудалгаанай Хүреэлэнэй Хүнэй демограафи, эколоогиин түбэй "Население и общество" гэжэ мэдээсэлдэ дүриджээ.

Хаһагта 1989 оной байдалаар 1 200 хүн[11].

Бусад уласуудта 1989 оной мэдээгээр 2 500 хүн[11].

1989 оной байдалаар Монгол уласта 34 700 хүн[11].

БНХАУ-та 25 000[3].

Хэлэ бэшэг[заһабарилха]

Буряадууд Алтайн хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй бүлэгэй Буряад хэлээр ярилсадаг. Эртэ үеһөө бусад монголшуудтай адляар уйгар бэшэгтэ үндэһэлэһэн монгол бэшэг ашагладаг байһан болобошье 1931 онһоо лата, 1939 онһоо кириил бэшэг хэрэглэхэ болоһон.

Шажан шүтэлгэ[заһабарилха]

Уламжалалта шажан шүтэлэг хара шажан (самаан шажан)буюу бөө мүргэл, тэнгэри бүгөөд ⅩⅥ зуун жэлэй һүүлшэһээ түбэдэй Буддын шажан буюу шара шажан (Ехэ хүлгэнэй урасхал)-да ороһон (Гэлүгбаа, һүүлдэ Нинмаба, Хажи). Буряадта Христоосой шажан анханай ородуудтай хамта нэбтэржэ, ⅩⅩ зуун жэлэй һүүлэй хагаста үргэн тархаһан.

1741 ондо Буддын шажан Ородой тоогдоһон шажануудай нэгэ болоһон бүгөөд Буряадай анханай Буддын һүмэ Тамчын (Хүлүүн-Нуурай, Галуута-Нуурай) дасан тэрэ үедэ байгуулагдаһан байна. Буддын шажан Буряад орондо дэлгэрхэдээ Зүүн зүгэй оронуудай (Энэдхэг, Түбэд, Монгол, Хитад) заншалнуудай, соёлой, эрдэмэй, удха зохёолой, эмнэлгын, хэлэ бэшэгэй дэлгэрхэ ябадалда горитой нүлөө үзүүлһэн байха юм. 1914 оной байдалаар Буряадта 48 дасанда 16000 лама шабилан һуужа байһан гэдэг баримта бии. 1930-аад ондо Буряадай Буддын һүмэ хиидүүд бараг бүгэдэ хаагдажа, сүйдхэгдэһэн байгаа. 1946 ондо Эбилгын Агын хоёр дасан шэнээр баригдаһан байгаа. 1980 гаран онуудһаа Буряадай Буддын шажан, бөө мүргэл һэргээжэ эхилбэ.

Түүхэ[заһабарилха]

Buryat-Mongol ASSR in 1925.jpg

Мүнөөнэй буряадууд Алтан хаанай уласай ара захада монгол хэлэтэй обогтонһоо бии болоо (ⅩⅥ-дугаар зуун жэлэй һүүл — ⅩⅦ-дугаар зуун жэлэй эхин). ⅩⅦ-дугаар зуун жэлэй дундада Буряад орон Ород уласта оробо. ⅩⅨ-дүгээр зуун жэлэй һүүл болотор буряад-монгол (монгол-буряад) зон тогтоо. Тэрэнэй зайда кэрэмүчин (икирэс), булгад, хори-түмэд, халха, ойрод-монгол, түрэг, түнгүүс, саамояд, хути (хид), арьяа уг гарбалтай арад зон оробо.

Хаанай үедэ Буряад газар нютаг Эрхүү гүбеэр, Байгал шанад можодо зайда ородог. 1917-дохи оной Ниигэм журамта хубисхал хойно хоёр Буряад-Монгол өөртөө засаха можо (1921), Бүгэдэ Найрамдаха Буряад-Монголой Өөртөө засаха Зүблэлтэ Ниигэм Журамта Улас байгуулагдаба (1923). 1937 ондо Зүүн Шэбэрэй хизаарай захиргаанай байгуулалтые хубилгажа, хэдэ хэдэн аймагуудые уласай мэдэлһээ хуули бусаар гаргаад, тэдэниие Буряад хоёр өөртөө засаха тойрог болгон таһалба. Тэдэ хадаа Шэтэ можын мэдэлэй Ага тойрог, Эрхүү можын мэдэлэй Ордын-Адаг тойрог болоно. Хоёр аймаг (Ойхон, Онон) эдэ тойрогой зайда ороогүй.

Тэрэ үедэ панмонголиизм хүсэтэй дэлгэршэ байһанһаа боложо Йоосиф Стаалинай дэглэм 10 гаран мянган буряадууд хэлмэгдэжэ, уласай нэрэ Буряад-Монголые Буряад болгон өөршэлһэн гэдэг.

Мүн үзэхэ[заһабарилха]

Ажаглалта[заһабарилха]

  1. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллого
  3. 3,0 3,1 [Михайлов Т. М. Буряты // Народы и религии мира. Энциклопедия. Главный редактор В. А. Тишков. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 1998]
  4. Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. Улан-Удэ, 1983. С. 47-49
  5. Банзаров Д. Собрание сочинений. Улан-Удэ, 1997. С. 102
  6. Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. Улан-Удэ, 1996. С. 26
  7. Шадаева А. Т. Некоторые проблемы этнокультурной истории бурят. — Улан-Удэ, 1998 — С. 124-128
  8. [Бертагаев Т. А. Об этнонимах бурят и курыкан. // Этнонимы. М., 1970
  9. [Митрошкина А. Г. К этимологии этнонима бурят // Проблемы бурятской филологии и культуры. - Иркутск, 1995. С. 30]
  10. Жамсаранова Р. Г.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Interdisciplinary Center for Advanced Professional Education

Зураг[заһабарилха]

Холбооhон[заһабарилха]

БНХАУ-(г)ай үндэһэтэнүүд
Ачан • Бай • Боунан (Тэрэнэй тоодо: Тунжэнэй боунан) • Булан • Буи • Ва • Гаошан • Дагуур (Тэрэнэй тоодо: Баруун дагуур, Богоол) • Дай • Дино • Дун • Дүүншян • Дэан • Дэрун • Гэлао • Жин • Жинпо • Жуан • И • Кян • Лаху • Ли • Лису • Лһоба • Манжа • Маонан • Монба • Монгол (Тэрэнэй тоодо: Алша монгол, Барга, Буряад, Ехэ мянган, Кок-мончак, Согво ариг, Сычуанай монгол, Үбэр монгол, Халха, Хамниган, Хүхэ нуурай ойрадууд, Шэнжяанай ойрадууд, Юннанай монгол) • Мулам • Мяо • Нахи • Ну • Ород • Орочон • Пуми • Салар • Солонгос • Тажииг • Татаар • Түгэд • Түү (Тэрэнэй тоодо: Монгор (Минхэ түү), Мэнгүлэ (Хузу түү), Утун) • Түүжя • Уйгар • Үзбек • Хан • Хани • Хаһаг • Хиргис (Тэрэнэй тоодо: Тарбагатайн хиргис, Фүюйн хиргис) • Хуйхуй (Тэрэнэй тоодо: Дүүнган, Канжя) • Хэжэ • Шара уйгар (Тэрэнэй тоодо: Баруун шара уйгар, Дурнада шара уйгар) • Шибэ • Шуй • Шэ • Эвэнки (Тэрэнэй тоодо: Баруун эвэнки, Солон, Түнгүүс, Яхад эвэнки) • Яо   •  Таняагүй үндэһэтэнүүд