Жибэн

From Wikipedia

Жибэн (Япон) Улас (日本国、Ниппон, Нихон)— Аази (Эбраази)-ин дурнада хэһэгтэ Номхон далайн үрнэдэ хэһэгээр оршохо аралай улас юм.

Жибэн Улас
日本国

	Түрын һүлдэ байхагүй.
Түрын туг	Хаанай гэр бүлын һүлдэ

Ниислэлэй оршохо газарзүйн солбилсол

35°41' N, 139°46' E

Газар нютагай хэмжээ
- Бүгэдэ
- % уһа

Дэлхэйдэ 60-рта
337,835 дүрбэлжэн модо
0.8%

Хүн ама
- Бүгэдэ (2004)
- Хүн аманай нягтарал

дэлхэйдэ 10
127,333,002
337.01/км²

Тусгаар тогтонол
-

Бурхадай домогто үндэһэлэбэл,
2-дугаар һарын 11, 660 он

Мүнгэнэй нэгэжэ

Эн (JPY)

Сагай бүһэ

Гринвичэй сагай бүһэһээ +9

Уласай нэрын тоо

JP, JPN

Утаһанай тоо

Замбуулинһаа абаһан Жибэнэй зураг

[edit] Орошол

Жибэн Дэлхэйн 2-дугаар дайнай дараа зохёоһон Жибэнэй Үндэһэн Хуулида үндэһэлэн шүүхэ, гүйсэдхэхэ, хуули тогтоохо эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлдэг Үндэһэн Хуулита Хаанта Засагта Улас байгаад Үндэһэн Хуулидань Түрын тэргүүн гэжэ хэн болохые заагаагүй болобошье Жибэн Уласай арад түмэнэй эб нэгэдэлэй бэлгэ тэмдэг болохо эзэн хааниинь түрын тэргүүн гэжэ хэлэжэ болохо юм.

Жибэн Улас эдэй засагай шадабхаараа дэлхэйдэ АНУ-ай дараа 2-рто ородог, Ехэ Найманай нэгэ гэшүүн улас юм. Аазиин сор ганса үндэр хүгжэлтэй орон хэдышье түүхэй эд, хүнэһэн, эршэм хүсэнэй 80-һаа үлүү хубиие хилын саанаһаа асардаг, гадаада худалдаанһаа хамааралтай улас болоно.

Жибэнэй хүн аманиинь Хоншүү аралаар түбэлэрэн һуудаг жибэн, Окинава аралда оршон һууха Рюүкюү болон Хоккайдоо (Мосир), Сахалинһаа гаралтай айнү, орок (уйльта), нивүхү зэргэ жэжэг үндэһэтэнүүдһээ бүридэнэ. Албан ёһоной хэлэниинь жибэн хэлэн байгаад рюүкюү хэлэн, айнү хэлэн зэргэ үсөөн ярилсагша бүхы хэлэнүүд оршодог.

Газарзүйн байрлалай хубида газараар хиллэдэг орон байхагүй бүгөөд Жибэн тэнгисээр Солонгосой хахад арал (Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас, Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас), Ородой Холбооной Улас (ОрХУ Жибэн тэнгисһээ гадна Охаат тэнгисээр (“Агнууриин” тэнгисээр) хиллэнэ)-уудтай, Дурнада Хитадай тэнгисээр Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас, Хитад Арад Улас (Тайван) зэргэ уласуудтай хиллэнэ. Тэрэшэлэн үмэнэ этгээдэдэ байха Огасавара ольторогоор Микронеэз (Умарада Марианай аралнууд) уластай хиллэдэг.

[edit] Уласай нэрэ

Албан ёһоной нэрэнь Жибэн Улас (Дэлхэйн 2-р дайнһаа үмэнэ нэрэнь Жибэнэй эзэнтэ гүрэн). Мүн эртэ сагта Ямато гэхэ зэргээр нэрлэгдэжэ байгаа.

Жибэншүүд өөрынгөө уласай "Ниппон", "Нихон" хэмээн нэрлэдэг. Гэхэдээ түүхэн уламжалалһаа үзэбэл Ниппон гэдэг нэрэнь арай эртэ бии болоо. Энэнь эжэлхэн Наранай Үндэһэн хэмээхэ удхатай нэрэ болоно.

Энэхүү нэрэнь анха 645 оной 7-р һарада Солонгосой хахад аралда оршон байһан Хогурёо болон Пэкчэ уласуудай элшэдэ хандаһан бэшэгтэ "Бурханай һурбалжата Наранай үндэһэн уласай эзэн хаан" хэмээн хэрэглэгдэһэн гэжэ үзэдэг.

Албан ёһоной ингли нэршэлынь Japan байгаад JPN хэмээн тобшолно.

Джэпээн (ингли: Japan)、Жапон (бараанса:Japon)、Яапан (ярмаан: Japan)、Джапонэ (итаали: Giappone)、Хапон (испаан: Japón)、Япоония (ород: Япония)、Ипүн (тай:ญี๋ปุ่น) зэргэ нэрэнүүдынь эртэнэй хитад хэлэнээр "Жибэн Улас" гэһэн удха бүхы Шипангү (Xipangu) буюу Жапангу (Japangu) гэһэн үгэһээ үндэһэтэй. Харин ханзы үзэг хэрэглэдэг байһан уласуудта тухайн ханз үзэгэй уг хэлэн дэхэ дуудалга болохо Ильбон (солонгос: 일본; 日本), Жибэн Rìběn (хитад：日本)、Ньат Бан (вьет: Nhật Bản; 日本) зэргээр дуудадаг байна. Монголшуудшье мүн адли нэрэнэйнь удхаар "Наран Улас" хэмээн нэрлэхэнь бии.

[edit] Ниислэл

Ниислэл хотонь Тоокёо (Дуудалгадынь ойртуулха үүдэнһээ Токио хэмээн бэшэхэһээ зайлаба)-нь Дэлхэйн хамагай томо хотонуудай нэгэ юм. Эзэн хаанай ордонһоо гадна Уласай Хурал (Парлаамента), Засагай газар, Дээдэ Шүүхэ зэргэ газарнууд байрлаха туд ороной улас түрэ, эдэй засагай гол түб гэдэг удхаараа яаха аргагүй ниислэл хото мүн болобошье ниислэлынь Тоокёо хото мүн хэмээхэ хуулиин заалта үгы.

[edit] Томоохон хотонууд

Жибэн Уласта ниислэл Тоокёоһоо гадна 2 саяһаа дээшэ хүн зонтой дарааха хотонууд бии.

Ёкохама： 3 сая 500 мянга оршом
Оосака： 2 сая 600 мянга оршом
Нагоя： 2 сая 100 мянга оршом

[edit] Түүхэ

Жибэнэй нютаг дээрэ оршожо байһан анханай уласынь түүхын һурбалжа бэшэгүүдтэ дуридһанаар 701 ондо үндэһэлэгдэһэн Гэнкооши болобошье эртэнэй уласууд Кинай (Кёото, Оосака, Нара) түбтэй байһан бүгөөд Кантооһоо умара (хойто), Кюүшүү гээд үмэнэдэ (урда) хэһэг Яматода багтадаггүй байгаа.

Түүхын ябасада ойро хүршэ Эмиши, Хаяато зэргэ үндэһэтэнүүдые нэгэдхэн газар нютагаа тэлэһээр байһан бүгөөд энэ хугасаада гадаада оронтой хииһэн дайн гэбэл Солонгосой хахад арал болон Юван гүрэнтэй хииһэн хэдэн удаагай дайнһаа хэтэрхэгүй байгаа. Иимээр 1872 ондо үдгөөгэй газар нютагаа нэгэдхэбэ. Дээрэһээнь 20-р зуунай эхин гэхэдэ Тайван, Солонгосой хахад аралые нэгэдхэжэ, Номхон далайн аралнуудые колоонишолжо, тоглооной улас болохо Манжа гүрэн уласаар дамжуулан Хитадай нэгэ хэһэгые захирша эзэрхэг түримхэй (империалииста) уласай түрэхые олоһон бүгөөд 1936 ондо уласайхаа албан ёһоной нэрые Жибэнэй эзэнтэ гүрэн болгоһон түүхэтэй. Жибэн 1945 ондо Дэлхэйн 2-дугаар дайн (Номхон далайн дайн)-да ялагдаһанаар тэрхүү эзэмшэл нютагуудаа ехэнхииень алдажа, Эмээрикын Нэгэдэһэн Улас тэргүүтэй Холбоотонуудай удирлагад ороһон юм.

Дайнай дарааха Жибэн Улас сэргэжүүлхэ үзэлтэн (милитарииста) үзэлээһээ татхалзан, 1947 оной 5-дугаар һарын 3-нда хүсэнтэй болоһон Жибэнэй Үндэһэн Хуулидаа түрын дээдэ эрхые арад түмэн эдэлнэ хэмээн заажа, Үндэһэн хуулита хаанта засагта арадшалһан улас болоһон билээ. Иимээр 1952 оной 4-дүгээр һарын 28-нда Жибэн Уластай байгуулха энхэтайбанай гэрээ (Сан-Франсиискын гэрээ) батлагдаһанаар дахин тусгаар тогтонолоо олоһон юм.

Улас байгуулагдаһан огноог Эброопын литээр 660 оной 1-р һарын 1 гэжэ үзэдэг байна.

[edit] Газарзүй

Жибэн Улас Хоккайдоо, Хоншүү, Шикокү, Кюүшүү гэһэн 4 томо арал болон Огасавара олтирог, Рюүкюү аралнууд зэргэ жэжэг аралнуудһаа тогтоно. Газар нютагай хэмжээнь ойролсоогоор 378 мянган дүрбэлжэн модо

Ородой Холбооной Уластай Күриилэй аралнууд (үмэнэ хэһэгэй аралнууд), Хитад болон Тайвантай Сэнкакү ольторог, БНСУ-тай Такэшима арал зэргэ маргаантай газар нютаг бии. Үмэнэ талаараа Пилипиин тэнгис, дурна (зүүн) талаараа Номхон далай, үрнэ умара талаараа Жибэн тэнгис, үрнэ (баруун) талаараа Дурнада Хитадай тэнгис, умара талаараа Охаат тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.

Жибэнэй аралнуудынь Эбраазиин табсан, Номхон далайн табсан, Пилипиин тэнгисэй табсан, Умарада Эмээрикын табсангуудай заагта оршохо тула газар хүдлэлтэ ойро ойрохон болохо байгаад дэлхэй дээрэ болодог газар хүдлэлтын хүсэнэй (энеэргиин) 10-20 хубинь түблэрдэг гэжэ үзэдэг.

Тэрэшэлэн галта уулын эдэбхитэй бүһэ ушарһаа халуун аршаан ехэтэй.

[edit] Захын сэгүүд

Дурнада сэг

Тоокёо, Маркас арал (Үмэнэдэ Шубуу арал) (24°16'59"N, 153°59'11"E)

Ородой Холбооной Уластай маргаантай нютаг болохо Күриилэй аралнуудай Шүмүшү аралай Охакүзаки (50°N, 155°E) гэжэ үзэхэ ябадал бии.

Үрнэдэ сэг

Окинава можо, Ёнагүни арал, Нишизаки (24°26'58"N, 122°56'01"E)

Үмэнэдэ сэг

Тоокёо, Окинотори арал (20°25'31"N, 136°04'11"E)

Умарада сэг

Хоккайдоо, Эторо арал, Камойвакка (45°33'28"N, 148°45'14"E)

Уг аралынь жибэншүүд амидардаг хэдышье ОрХУ-тай маргаантай хэбээр байгаа тула үүниие оруулахагүй гэжэ үзэбэл Хоккайдоо, Вакканай дүүрэг, Бэнтэн арал, (Соояа；45°31'13"N, 141°56'27"E)

[edit] Уур амисхал

Ехэнхи нютагынь дулаан бүһэдэ хамаараха байгаад үмэнэдэ хэһэгэй аралнуудынь халуун, умарада хэһэгынь сэрүүн бүһэдэ хамаардаг.

Үбэлэй уларилда Сэбэрэй ехэ даралтын нүлөөгөөр үрнэ умараһаа ерэхэ һалхин Жибэн тэнгисэй шииглэг агаарые абшарха тула Жибэн тэнгис таладаа саһа ехэ унана. Харин Номхон далай таладаа сэлмэг үдэр олошордог.

Зун Номхон далайн ехэ даралтын нүлөө ехэдэжэ, халуун шииглэг үдэрнүүд үргэлжэлнэ. Гэхэдээ нютагай умарада хэһэгээрынь Охаат тэнгисэй ехэ даралтын нүлөөгөөр сэрүүн байдаг.

Жибэн тэнгис таладаа үбэл саһа ехэ унадаг, 6, 7-р һарада (Окинавада 5, 6-р һара) агаарай ехэ даралтын шугамай нүлөөгөөр борооной уларил боложо, зун, намарай заагаар үмэнэ талаһаа ерэхэ Тайфун зэргын нүлөөгөөр харисангы хура тунадаһа ехэтэй бүһэ нютагай тоодо ороно.

[edit] Түрын байгуулал

Түрын дээдэ эрхэ арад түмэнэй гарта байха бүгөөд эзэн хааниинь улас түрын эрхэгүй, зүбхэн арад түмэнэй бэлгэ тэмдэг болоно. Уласай Хуралынь үлүү эрхэ эдлэхэ байгаад түлөөлэгшэдэй танхим болон зүблэхүүдын танхим гэһэн 2 танхимтай. Хуули тогтоохо засаглалһаа гадна Гүйсэдхэхэ засаглал болон Шүүхэнь тусдаа оршохо болобошье шүүхэ засаглалынь харисангы сула байгаад гүйсэдхэхэ засаглалынь хүсэтэй байдагаараа Ярмаантай түһэтэй.

Жибэн улас 2005 оной 6-дугаар һарын 1-нэй байдалаар 2,374 дүүрэг тосхон (740 дүүрэг, 1,303 хотохон, 331 тосхон) -hоо бүрилдэхэ бүгөөд һүүлэй жэлнүүдтэ хото тосход нэгэдэхэнь олшоржо байна. Тэрэшэлэн ниислэл Тоокёо хотодо тусхай дүүрэгүүд (23) бии.

Тэрэшэлэн Жибэн улас засаг захиргаанай өөрөө ударидаха ёһо бүхы 47 можодо хубаагдана.

Жибэнэй Уласай Хуралда 1955 онһоо хойшо ехэнхидээ Жибэнэй Либераал Арадшалһан Нам олонхи боложо засагай газараа бүридүүлжэ байһан бүгөөд энэ хугасаа соо ганса удаа 1993 оной һунгууляар һүрэг хүсэн боложо байна. Үдэгөө Коомэй нам (Шударга ёһо нам)-тай эбсэжэ засагай эрхые барижа байгаа болобошье Жибэнэй Арадшалһан Нам жэлһээ жэлдэ хүсэрхэгжэжэ, аажамаар 2 намын журамда (систеэмэдэ) шэлжэжэ байна.

[edit] Засаг захиргаанай хубаарми

Жибэнэй засаг захиргаанай хубаари

[edit] Эдэй засаг, ажаүйлэдбэри

Дэлгэрэнгые Жибэнэй эдэй засаг һэдэбые үзэнэ үү

Жибэн улас Дотоодын Ниитэ Бүтээгдэхүүнэй хэмжээгээрээ дэлхэйдэ 2-рто ородог. Мүнгэнэй нэгэжэнь эн (¥, en, 圓) (юван).

Юрэнхыдээ Байгаалиин баялиг хомоһо болобошье гахюурай (цемеэнтын) түүхэй эд, шэл зэргээр баялиг. Эртэ сагта алтан, мүнгэн, зэд, шулуун нүүрэһэн ехэ хэмжээгээр олборлодог байһан түүхэтэй.

Неэфти, ашагта малтамал зэргые хилын саанаһаа асарлан агтамашиина, сахилгаан бараа, хубилхы ухаанай бүтээгдэхүүн зэргые үйлдэбэрлэн гадаада гаргалдаг (ээкспортлэдэг).

Гадаада худалдаанай гол түншүүдынь ЭНУ, Дурна, Дурна Үмэнэдэ Аази, Эброопын холбоон, Сауд Араб, Хитад гэхэ мэтэ. Гадаада худалдаанай тэнсэлынь ашагтай байдаг.

[edit] Хүн ама

126,925,843 (2000 он Хүн аманай тоололго)
Ойролсоогоор 127 сая 670 мянга (2004 оной 2-р һара)
Үүнэй дотор жибэнэй эргэнэй харьяалал бүхы хүмүүн 98.9% (2003 оной 8-р һара)

Оршон үедэ түрэлтэ үсөөржэ, хүн аманиинь хүгшэржэ байгаа үндэһэтэн юм. Ниитэ хүн аманиинь 2007 онһоо багадажа эхилнэ гэжэ үзэжэ байһаншье, али хэдынгээ 2005 онһоо багадажа эхилһэн байна. Энэнь улас даяар 5-н жэл тутамда нэгэ удаа ябагдадаг хүн зоной тоололго һудалгаа (国勢調査)-гаар маша тодорхой болоно.

Тэрэшэлэн Саппоро, Сэндай, Тоокёо, Сайтама, Тиба, Кавасаки, Ёкохама, Нагоя, Кёото, Оосака, Кообэ, Хирошима, Китакюүшүү, Фүкүока зэргэ саяһаа дээшэ хүн зон бүхы хотонуудта хүн зоной түблэрэлтэ ябагдажа байна. Газар нютагайнь 10 хубидань хүн зоной 90 хубинь амидардаг гэһэн тоо баримта байдаг юм байна. Үүнэй нүгөө талада хүдөө орон нютагта хүн зоной һиирэгшэл, хүгшэрэлтэ газар абажа байна.

Дэлхэйн Элүүр Мэндын Байгуулалга (ВОЗ, WHO)-ын һудалгаанһаа үзэбэл жибэншүүдэй дундажа наһалалта эрэгтэйшүүд: 78.4, эмэгтэйшүүд 85.3 (2001 он) буюу дэлхэйдэ хамагай ута наһалдаг үндэһэтэн юм. Тэрэшэлэн дундажа "элүүр амидарал" гэһэн эрэгтэйшүүд 72.3, эмэгтэйшүүд 77.7 (2001 он) байдагынь мүн лэ дэлхэйдэ тэргүүлэхэ үзүүлэлтэ байна.

[edit] Яһатан

Жибэн хүн (日本人 нихондзин) — 125 182 000 (1993)
Жибэн Уласай хитад (жиб. 華僑 какёо, 在日中国人 зайнити тюүгокүжин, хит. 日本華僑 Жибэн хужаа (Rìběn huáqiáo)) — 560 741 (2006)

(en:Chinese people in Japan)

Айнү (E9%98%BF%E4%BC%8A%E5%8A%AA%E4%BA%BA, アイヌ) — 50 000 айнүгууд, 150 000 — 1 000 000 айнү уг гарбалтай жибэншүүд ()
Нивүхү — үсөөн
Орок — ?
Рюүкюү хүн (琉球民族) — Амами хүн (≈130 000), Окинава хүн (> 2 000 000), Мияко хүн (55 783), Яэяма хүн (44650) (en:Ryukyuans)
Жибэнэй солонгос — 659 314 (1994) (en:Koreans in Japan)

[edit] Хэлэн яряан

Албан ёһоной болбосоролые жибэн хэлээр олгодог болобошье Уласай Хуралда айнү хэлэн болон окинава аялга (рюүкюү хэлэн) хэрэглэхые зүбшөөрһэн байдаг.

Ингли хэлые дунда һургуулиһаа эхилжэ заадаг болобошье хүн зоной аангли хэлэнэй мэдэлиг юрэнхыдөө һайн бэшэ.

[edit] Шажан шүтэлгэ

Шинтоо, Хитад, Солонгос, Энэдхэгһээ ерэһэн Буддын шажанда дабхар шүтэлэгтэй хэмээн өөрсэдиигөө тодорхойлхо хүн олон тула энэ хоёр шажанай һүзэгтэнүүдэй тоое нэмэбэл 200 сая болодог байна. Тэрэшэлэн катоолик, протестаанта зэргэ Христоосой шажантанууд байха болобошье хүн зоной 1%-дашье хүрэхэгүй болобошье зула һарын баяр зэргэ Христоосой шажанай зан үйлэ үргэн тархаба. Ислаам шажан, жүүдэй шажан шүтэдэг хүн бараг үгы гэхэдэ болоно ^[1] ^[2].

[edit] Болбосорол

Бэшэг үзэгтэ тайлагдаһан байдал： 100.0% (эрэ: 100.0%, эмэ: 100.0%、2000 он). 1990 ондо 99.8% (эрэ: 99.9%, эмэ: 99.7%) байһан ажа.
Һуури болбосорол： Бага һургуули 6 жэл, дунда һургуули 3 жэл. Дунда һургуули түгсэгшэдэй 96%-нь [[ахалха һургуули]да дэбшэн һуралсадаг.

[edit] Соёл, зан заншал

[edit] Дэлхэйн үб

Жибэнэй нютаг дэбһэгэр дээрэ ЮНЕСКО-гой Дэлхэйн уг баялигэй жагсаалтада бүрэтхэгдэһэн соёлой дурасхаал 10, байгаалиин дурасхаал 3 бии. Дэлгэрэнгые Жибэнэй Дэлхэйн уг баялиг һэдэбһээ үзэнэ үү.

[edit] Бүхэ ниитээр тэмдэглэхэ баярнууд

ОгнооҮдэр	Баяр	Тайлбари
1-дүгээр һарын 1	Шэнэ жэл
1-дүгээр һарын 2-дохи Дабаа гараг (гарагай хоёр)	Наһанда хүрэгһэдэй үдэр	Тухайн жэлдэ 20 наһа хүрэһэн хүмүүн тэмдэглэнэ.
2-дугаар һарын 11	Тусгаар тогтонолой үдэр
3-дугаар һарын 21 оршом	Хабарай үдэр һүни тэнсэхэ үдэр	Хуушанаар Эзэн хаанай хабарай тайлга
4-дүгээр һарын 29	Шөөвагэй үдэр	Хирохито хаанай түрэһэн үдэр
5-дугаар һарын 3	Үндэһэн хуулиин үдэр
5-дугаар һарын 4	Ногоон үдэр
5-дугаар һарын 5	Хүүхэдэй баяр
7-дугаар һарын 3-дахи Дабаа гараг	Далайн үдэр
9-дүгээр һарын 3-дахи Дабаа гараг	Ахамадай үдэр
9-дүгээр һарын 23 оршом	Намарай үдэр һүни тэнсэхэ үдэр	Хуушанаар Эзэн хаанай намарай тайлга
10-дугаар һарын 2-дохи Дабаа гараг	Бэеын тамирай үдэр
11-дүгээр һарын 3	Соёлой үдэр	Мэйжи эзэн хаанай түрэһэн үдэр
11-дүгээр һарын 23	Хүдэлмэриие хүндэтхэхэ үдэр
12-дугаар һарын 23	Эзэн хаанай түрэһэн үдэр

Баярай үдэр Нима гарагта (гарагай нэгэндэ) таарбал дарааха үдэр буюу Дабаа гарагтань, тэрэшэлэн баярай үдэрнүүдэй хоорондохо үдэр (5-дугаар һарын 4). Бүхэ ниитын амаралтын үдэр болодог.

[edit] Байгаали оршон

Template:Section-stub

[edit] Мүн үзэхэ

[edit] Зүүлтэ

[edit] Гадаада холбоос

(日本語) Жибэн Уласай Юрэнхы Сайт
(日本語) Уласай Хуралай Түлөөлэгшэдэй Танхим
(日本語) Уласай Хуралай Зүблэхэнүүдэй Танхим
(日本語) Дээдэ Шүүхэ
(日本語) Эзэн хаанай ордон
(日本語) Тоо бүридхэлэй газар

Ехэ Найман
Фраанци \| Итаали \| Канаада \| Ярмаан \| Амеэрикын Нэгэдэһэн Улас \| Ехэ Бритаан \| Жибэн \| Ородой Холбоото Улас