Манжын гүрэн

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
Перейти к навигации Перейти к поиску
Дүтэрхы удхатай бусад үгүүлэлые баһа Манжада үзээрэйгты.
Ехэ Цин гүрэн

大清
Da Ching
ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ
ᡤᡠᡵᡠᠨ
1636–1912/1917
Түрын дуулал: Gong Jin'ou"
(англяар "Cup of Solid Gold")
(1911–1912)
1890 оной Ехэ Цин гүрэн
1890 оной Ехэ Цин гүрэн
НийслэлМүгдэн
(1636–1644)
Бээжэн
(1644–1912)
Албан хэлэнХитад, Манжа,
Монгол, Түбэд,
Цагадай
Шажан
Буддын шажан,
Хитад арадай
шажан
,
Күнзын һургаал,
Бомбын шажан,
Лалын шажан,
Бөө түргэл,
Христосой шажан
Түрэ засагХаанта засаг
Эзэн хаан 
• 1636–1643
Абахай хаан
• 1644–1661
Шүньжи хаан
• 1661–1722
Энхэ Амгалан хаан
• 1723–1735
Найралта түб
• 1736–1796
Тэнгэриин Тэдхэһэн
• 1796–1820
Сайшаалта юрөөлтэ
• 1821–1850
Түрэ гэрэлтэ хаан
• 1851–1861
Xianfeng Emperor
• 1862–1875
Тунжи хаан
• 1875–1908
Бадаргуулта түрэ
• 1908–1912; 1917
Пүи (һүүлшын)
Регент 
• 1643–1650
Доргон
• 1908–1911
Зайфен
Юрэнхэй сайд 
• 1911
Икуан
• 1911–1912
Юань Шикай
Уласай хуралБайхагүй (1636-1910)
Зүблэхэ Зүблэл
(1910-1912)
Түүхэн эпохоОройтоһон мүнөөнэй
• Гүрэн байгуулагдаһан
1636 оной 4 һара
1644
1687–1759
1839–1842
1856–1860
1894–1895
1911 оной
10 һарын 10
1912/1917 оной
2 һарын 12
Дэбиcхэр газар
1700[1]8,800,000
1790[1]14,700,000
1860[1]13,400,000
Хүн зон
• Тоосоо
432 сая (1912)
• Хүн зоной нягтарал
/км2
Мүнгэн тэмдэгтэМүнгэ (wén)
Лан (liǎng)
Саарһан мүнгэ
Үмэниинь
Дараагиинь
Жин гүрэн
Шунь гүрэн
Урда Мин
Зүүнгар
Хитад Улас
Богдо хаанта улас
Түбэд
Уряанхай

Манжын Цин гүрэн (Daicing gurun.svg дайчин гүрүн, хитадаар 清朝, Цин чао) — 1644 онһоо 1911 он хүрэтэр эдүгээгэй Хитад, Монгол, Тайваниие эрхэшээһэн Манжа үндэһэтэнэй байгуулһан улас юм. Уласай нэрэ Манжа хэлээр Дайчин гүрүн, хитад нанхяадаар Да Чин (大清) гэдэг байһаниинь «ехэ арюун» гэһэн удхатай үгэ юм.

Энэ уласынь анхандаа Хойто Юань болон Нанхяадай Минб уласай тэмсэлые ашаглан гаража ерэһэн нүүдэлшэн арадай улас байһан болобошье анханай жэлнүүдһээ эхилэн хитаджаһан байна.

Нэрэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Уласай албан ёһоной нэрэнь «Ехэ Чин» гүрэн. Анхандаа Монголшуудай дунда Хүндэлэлтэ Хаан хэмээн алдаршаһан Нурхачи баатарай ударидалган доро «Хожуу Цинь улас» (Хожуу Алтан улас) гэжэ нэрэлэгдэжэ байһан болобошье хүү Абахай хаанай үеһөө Монгол, Манжа, Нанхяад хэлэндэ эжэл удхаар хэрэглэгдэхэ «Чин» гэдэг үгээр уласаа нэрэгдэхэ болоо. Ехэ Чин гэхые Нанхяад хэлэндэ Да Чин (大清) гэхэ ба үүниие һунжаруулан мүн загбар эмэжэтэйгээр Дайчин гүрэн гэхэ болоо. Нэрын удхань Ехэ Арюун улас гэһэн удхатай.

Түүхэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

XYII зуунай эхин үеын Солонгос улас-Манжын дайн[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Солонгос-Японой дайнай жэлнүүдтэ олон тооной хото, һуурин балгаһа боложо, хүн зониинь хоёр дахин хорогдобо. Газарай кадастрын мэдээгээр дайнай үмэнэ Солонгосой таряалангын талмай 1708 мянган кёль байһан бол 1611 ондо юрэдөө 541 мянган кёль болоһон байна. Энэнь дайнай хүлдэ таряалангын талмай һүйрэһэнһээ гадна баһа феодалнууд дайнай хүндэ байдалаар далимдуулан уласай газарһаа үлэмжэхэные булаан абажа, албан ноогдуулха тоололгоһоо нууһантай холбоотой байна. Хамжалга таряашадай нэрэ (ноби) тоо эрсэ үһэбэ. Дайнаар ушарһан хохиролоо ноёрхохо ангиинхан тэртээ тэрэгүй хооһорһон таряашадые мүлжэхэ замаар нүхэхые эрэмэлзэжэ байба. 1608 онд хунтайжа Кванхэ хаан шэрээндэ һуужа дайсануудаа усадхаһан «умар зүгэй ехэ» бүлэглэл ноёрхохо боложо уласай албан губшуур урида байгаагүй ехээр нэмэгдэжэ, дээрэхи бүлэгэй түлөөлэгшэд уласай газарһаа үлэмжэхэные булаан абажа таряашадыень хамжалагашалжа эхилбэ.

Байгуулга[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Нурхачи баатар (15751626) манжа аймагуудые 1616 ондо нэгэдхээд Монголой Лигдэн хаанда захидал элгээжэ, ниитын дайсан Мин уласай эсэргүү хамтаржа дайтахые һанал болгоһоноор манжын Чин уласай түүхэ эхилнэ. Лигдэн уридань Мин уласые удаа дараа добтолжо, Мин улас Лигдэн хааные алтан мүнгөөр хахуулидаһан тула дахин Хитадтай байлдахые һонирхохогүй байгаа. Мүн Нурхачииие өөртэйнь тэгшэ зиндаанд харисаһанда дургүйсэжэ, хамтаржа ажиллахаһаа тадхалзаһан байна. Тэрэшье байтагай 1618 ондо Мин уластай холбоо тогтоон манжатай байлдаад илагдаба. Тэрэ сагһаа Нурхачи Үбэр Халхын тайжанарые өөртөө татажа сэдьхэлыень урбуулха болоо. Чингис хаан «Бусадай сэдьхэлые эзэл, сэдьхэлыень эзэлһэн байхад бэень хаа одохо» хэмээн һургажа байһан лугаа адли Нурхачи баатар «Дайсанаа зошон болгоё, зошоноо нүхэр болгоё» гэжэ яридаг байба.

Тэгсээр Хоршон, Горлос зэргэ аймагай тайжанар, мүн Үбэр Халхын тайжанар Нурхачитай холбоотон боложо, Лигдэн хаан гансаардаба. Үбэр Халхын тайжанар манжатай холбоо тогтоохдоо Мин уласай эсэргүү хамтаржа байлдана гэжэ тангараглаһан болобошье 1622 ондо Лигдэнэй эсэргүү байлдажа ухарааһан байна. 1623 ондо Лигдэн хаан Үбэр Монголой Түмэд, Ордос зэргэ нютагуудые манжаһаа үрэһэн өөртөө нэгэдхэһэн байна.

1626 ондо Нурхачииие Абахай хаан (15921643) залгамжалжа, Лигдэн хааные өөрын талада оруулхаар шармайжа байба. Лигдэн хаан 1631 ондо манжын эсэргүү дайтан эхилжэ, нютагтань гүн дабшин ороһон болобошье 1634 ондо манжа ба түүниин холбоотон монгол тайжанарай сэрэгэй нэгдэһэн хүсэндэ сохигдожо, Хүхэ нуурай (одоогой БНХАУ-ын Цинхай муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. манжанууд Хүхэ хотые эзэлжэ, 1636 ондо манжын Абахай хаан өөрыгөө бүхы Монголой хаан үргэмжэлжэ, уласаа «Чин улас» хэмээн нэрлэбэ.

Манжанууд Үбэр Монголын сэрэгэй хүсэндэ дулдайдан 1640 ондо Бээжинг абажа, Мин уласые мүхөөн, Хитадые эзэлһэн юм. 1670 ондо манжын Энхэ Амгалан хаан Хүхэ нуурые эзэлбэ. 16461675 онуудта Үбэр Монголдо Һүнидэй Тэнгис тайжа, Лигдэнэй хүбүүн Эрхэ Хонгор, ажа Абунай, гуша Бүрни ваннар манжын эсэргүү бодоһон болобошье дарагдаһан байна.

Манжын хаад эхин үедээ Монгол хаадай удамай охидһоо хатан буулгадаг байба. Тиимэһээ Энхэ Амгалан хаан тэргүүтэн манжын хаад өөрһэдэйгөө баһахүү Юань уласай хаадай залгамжалагшад гэжэ үзэжэ байба.

Манжын ноёрхолой үедэ феодалой мүлжэлиг шэрүүдһэниинь манжа улас Энхэ Амгалан хаанай үеһөө сэсэглэн мандажа Тэнгэриие тэтгэгшэ хаанай үе хүрэтэр үргэлжэлһэн юм. манжын түримхэйлэгшэд, Монголой шара хара феодалые түшин, хүдэлмэршэн арад, албат, хамжалгын эрхэгүй байдалые уридынхаһаань бүри хүндэрүүлһэн бэлэй.

Монголой тухай манжанарһаа “Монгол саазын бэшэг"-т оруулһан хуули сүм феодал ангиин шэнжэ шанартайнь элэрхы юм. Тэдэгээр хуули ёһоор монголой хүдэлмэршэн олоной ажа түрэхэ хамаг юмые нарин шанда дүрэм хэмжээтэй болгожо, монгол газарта манжын хинаха сагдаха дэглэм тогтобо.

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  1. 1,0 1,1 1,2 Taagepera (September 1997). «Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia». International Studies Quarterly 41 (3). Загбар:DOI.