Үлэг гүрбэл

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
† Үлэг гүрбэл (Dinosauria)
Америкын Үндээһэнэй Түүхын Музейда тиранозавр ба апатозаврын араг яһан
Биологиин классификаци
Аймаг: Амитан
Хүрээ: Хүбшэтэн
Дэд хүрээ: Һээр нюргатан
Анги: Мүлхигшэд
Дэд анги: Хоёр номотон
Доодо анги: Архозавр
Дээдэ баг: Үлэг гүрбэл
Ричард Оуэн, 1842

Үлэг гүрбэл (ᠦᠯᠦᠭ ᠭᠦᠷᠪᠡᠯ, динозаврнууд: грекээр δεινός — аймшагтай ба σαῦρος — гүрбэл) — Триасай галабда (230 сая жэлэй үмэнэ) мүлхигшэдэй ангиһаа һалбарилһан, Мезозойн эрэдэ хүгжэлынхөө дээдэ сэгтэ хүрэһэн амитадай юрэнхы нэрэ болоно. Үлэг гүрбэлнүүдэй ехэнхинь Шохойн галабай (65 сая жэлэй үмэнэ) һүүлшөөр мүхэһэн болобош үлэг гүрбэлһөө һалбарилжа хүгжэһэн шубуунай ангиин амитад одоо болотор бии. Үлэг гүрбэл гэдэг ангилалда газар дээрэ амидардаг амитадыел оруулдаг болоод уһада, агаарта амидардаг амитадыень өөр ангилалда оруулдаг.

Үлэг гүрбэл шудалдаг эрдэм ухааные палеонтологи гэдэг.

Нэрэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

1842 ондо Сэр Ричард Оуэн грек хэлэнэй үлэг гүрбэл гэһэн удха бүхы δεινός + σαῦρος гэһэн үгэөө динозавр гэдэг нэрэшэлые бии болгожо анха ашаглаһан байна.

Теэд үлэг гүрбэл «аймшагтай гүрбэл» гэһэн удхатай болобошье һаа, үлэг гүрбэлнүүд гүрбэл бэшэл. Анха Англиин палеонтолог Ричард Оуэн 1842 ондо үлэг гүрбэлнүүдэй аймшагтай түрэхые бэшэ харин абарга томо бэеэ элирхылжэ иигэжэ нэрэлжэ байгаа.

Эволюци[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Үлэг гүрбэлнүүдынь 160 сая жэлэй үмэнэ Дэлхэйе эзэгнэн амидардаг байһан ба 230 сая жэлэй үмэнэхи Мезозойн галабай үеһөө 65 сая жэлэй үмэнэхи Юрын галабай үе, Шохойн галабай үе хүрэтэр амидаржа байба. 250-65 сая жэлэй үмэнэхи үе Мезозойн галабай үе гэхэ ба ехэбшэлэн «Үлэг гүрбэлнүүдэй үе» гэдэг. Ушарынь олон үлэг гүрбэл Мезозойн үедэ шэнээр бии боложо мүн олоноороо мүхэжэ байба. Үлэг гүрбэлнүүд 65 сая жэлэй үмэнэхи хүрэтэр амидаржа байгаад мүхэһэн гэгдэдэг. Үлэг гүрбэлнүүд мүхэхэ болоһон шалтагааные эрдэмтэд солир гү, али галта уулын дэлбэрэлтэтэй холбон тайлбарилдаг. Иимэ зүйлнүүд тохёолдоходо дэлхэйн экологи маша ехээр андалдажа байна.