Дэлхэй

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Дэлхэй  Дэлхэйн одон ороной тэмдэг
Дэлхэй
Аполлон 17-һоо абаһан дэлхэйн үнгэтэ зураг
Эрин J2000.0
Апоцентр 152,097,701 км
1.0167103335 а.н.
Перицентр 147,098,074 км
0.9832898912 А.Н.
Ехэ хахад тэнхэлэг 149,597,887.5 км
1.0000001124 А.Н.
Эксентриситет 0.016710219
Орбитын үе 365.256366 үдэр
1.0000175 Юлианай жэл
Дундажа орбитын хурдан 29.783 км/с
107,218 км/саг
Хазайлта 1°34'43.3"[1]
тогтомол хабтанда
Үгһэгшэ уулзабарай уртараг 348.73936°
Перицентрай аргумент 114.20783°
Дахуул 1 (Һара)
Физик шэнжэ шанар
Дундажа радиус 6,371.0 км[2]
Экваторын радиус 6,378.1 км[3]
Туйлын радуис 6,356.8 км[4]
Хабтагайжэлтэ 0.0033528[3]
Тойрогой урта 40,075.02 км (экваторын)
40,007.86 км (уртрагийн)
40,041.47 км (дундаж)
Гадаргай талбай 510,072,000 км²[5][6]

148,940,000 км² - хуурай газар   (29.2 %)

361,132,000 км² - ус  (70.8 %)
Эзлэхүүн 1.0832073X1012 км3
Масса 5.9736X1024 кг[7]
Дундажанягташал 5.5153 г/см3
Экваторын гадаргын гравитацын хүч 9.780327 м/с²[8]
0.99732 g
Сансрын хоёрдугаар хурд 11.186 км/с 
Экватор дахь
эргэхэ үе
0.99726968 өдөр[9]
23ц 56м 4.100с
Экваторын эргэлтын хурдан 1,674.4 км/саг (465.1 м/с)
Тэнхлэгэйн хазайлта 23.439281°
Албедо 0.367[7]
Гадаргын темп.
   Кельвин
   Цельс
бага дундажа ехэ
184 K 287 K 331 K
−89 °C 14 °C 57.7 °C
Агаар мандал
Гадаргын даралт 101.3 кПа (Дундаж далайн түвшин)
Бүтэсэ 78.08% Азот (N2)
20.95% Хүшэлтүрэгшэ (O2)
0.93% Аргон
0.038% Нүүрһэнхүшэлэй хии
1% оршомой уһанай уурал (уурал амисхалһаа хамаарша өөр байна)[7]
Хадамал
Монгол үзэгээр Delehei.PNG
буряад кирилл. Дэлхэй
монгол кирилл. Дэлхий
хальмаг кирилл. Делкә

Дэлхэй — наранай аймагай гурбадахи гараг, соро ганса амидаралтай юртэмсэ юм. Дэлхэйнь 4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ бии болоһон[10], нэгэ дахуултай (Һара), 365.26 үдэрдэ Нараниие бүтэн тойродог).[11]. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи уларилай хубилалтын шалтагаан болоно[12].

Дэлхэйнь агаар мандалтай, гадаргуунь 71 % далай (уһан), үлэһэн 29 % — хуурай газар (түбинүүд, аралнууд). Дэлхэйн гадаргуунь тектоник плитануудта хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Дэлхэйнь гүн рүүгээ бүсэлүүрлэг тогтостой болоод сүм, манти, холтоһонһоо тогтоно.

Дэлхэйн бойжоролго[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ[10] Дэлхэй болон Hаранай аймагай бусад гарагууд, хиин манарһаа (Solar Nebula) үүдэһэн гэжэ таамаглажа байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул Һарань, Дэлхэйе Мягмар гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг[13].

Аажамаар Дэлхэйн температура 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын агаар мандал дахи уһанай уурал конденсат болоһон, далай үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда хүшэлтүрэгшэ, уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад озон (O3) үүдэһэнээр, наранһаа ерэхэ ультраягаан туяа багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ олон эстэй амитад үүдэжэ эхилбэ[14].

Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй өөршэлэгдэжэ байһан гэжэ үзэдэг. Өөрөөр хэлэбэл эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн супертүби үүдэгэн, дараань задаржа байһанһаа нилээд шухала супертүбинь 600—540 сая жэлэй үмэнэ бии боложо, 180 сая жэлэй үмэнэ задарһан (Гондвана, Лаврази 2 супертүби үүдхэһэн) Пангея юм[15]. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон мүльһэтэлгүүд ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ (Неопротерозой), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна[16].

Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ амида махабадай томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхэнь 65 сая жэлэй үмэнэ болоһон үлэг гүрбэлнүүдэй мүхэл юм (Шалтагааныень дэлхэй дээр солир унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад жэшээлбэл һүн тэжээлтэн амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ Африкын мэшэтэй түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ таамагладаг[17].

Дэлхэйн бүтэсэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Наранай аймагай 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ нягтатай, хүсэтэй суранзан оронтой, газарай татадаг хүсэн хамагай ехэтэй гараг юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие Геоид гэжэ нэрэлнэ.

Химиин найралга[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Дэлхэйн масса ойролсоогоор 5,98 ×1024 кг. Гол бүрдүүлэгшэ элементүүд түмэр (32.1 %), хүшэлтүрэгшэ (30.1 %), сахюур (15.1 %), магни (13.9 %), хүхэр (2.9 %), никель (1.8 %), кальци (1.5 %), хүнгэнсагаан (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад химиин элементууд юм[18].

АНУ-ай геохимик Франк Кларкай тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % хүшэлтүрэгшэ болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % сахюур, хүнгэнсагаан, түмэр, кальци зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна.

Ф.Кларкай хүһэнэгтэ
(Дэлхэйн холтоһоной үндэһэн эһэлүүд)
Найралга Химиин томьёо Тархалта
Сахюурай эһэл SiO2 59.71 %
Хүнгэнсагаан эһэл Al2O3 15.41 %
Кальциин эһэл CaO 4.90 %
Магниин эһэл MgO 4.36 %
Натриин эһэл Na2O 3.55 %
Түмэрэй (II) эһэл FeO 3.52 %
Калиин эһэл K2O 2.80 %
Түмэрэй (III) эһэл Fe2O3 2.63 %
Уһан H2O 1.52 %
Титанай дабхар эһэл TiO2 0.60 %
Фосфорой тавч эһэл P2O5 0.22 %
Ниитэ 99.22 %

Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Дэлхэйн бүтэсэ (хэмжээ харгалзаагүй, cхем).

Дэлхэйнь гүн рүүгээ үелэһэн бүтэсэтэй болоод химиин найралгынхаа хубида:

Харин Геологиин хубида литосферэ, астеносферэ, дээдэ манти, доодо манти, гадаада болон дотоодо сүм гэһэн үе дабхрагуудтай[19] .

Гүн Үе дабхарга Нягта
гр/см3
Километр Мили
0-60 0-37 Литосферэ (Зузааниинь 5-200 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг)
0-35 0-22 холтоһон (Зузааниинь 5-70 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) 2.2-2.9
35-60 22-37 … Мантиин дээдэ хэһэг 3.4-4.4
35-2890 22-1790 Манти 3.4-5.6
100-700 62-435 Астеносферэ
2890-5100 1790-3160 Гадаада сүм 9.9-12.2
5100-6378 3160-3954 Дотоодо сүм 12.8-13.1

Сүм[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Сүм

Дэлхэйн дундажа нягта 5515 кг/м3, харин гадаргуугай дундажа нягта 3017 кг/м3 тула Дэлхэйн сүмые харисангуй дэлюу нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь сейсмиин судалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмиин (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг хэмээн баталаа. Ушарань S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн үүдэлэй эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 тэрбум жэлэй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлүүд дэлхэйн түбрүү һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үр дүндэ сүмынь үүдэһэн гэжж үзэдэг. Сүмынь үндэһэндээ түмэр (80 %), никель, мүн багахан хэмжээнэй бусад химиин элементһээ тогтоно. Эдэгээр бусад элементүүдые хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ байха магадлалтай хэмээн үзэдэг.

Манти[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ. 1. Эхэ газарай холтоһон — 2. Далайн холтоһон — 3. Дээдэ манти — 4. Доодо манти — 5. Гадаада сүм — 6. Дотоодо сүм
A: Мохиин зааг
B: Гутенбергай зааг
C: Лехманай зааг

Гол үгүүлэл: Манти

Мантинь Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 км зузаан. Даралта манти ба сүмэй заагта ~140 ГПа (1.4 Maтм), температура 500 °C-900 °C (932 °F-1,652 °F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба манти, гадаада сүмэй зааг дээрэ 4,000 °C (7,200 °F) байна. Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана.

Холтоһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Дэлхэйн холтоһон

Геологиин үүдэнһээ, Дэлхэйн холтоһониинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл (литосфериин дээдэ хэһэг) болоод базальтлаг болон боржинлиг шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ.

Тектоникын плита[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Плитануудай тектоника

Литосферэнь тектоникын плитанууд гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод астеносферэ дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо плита, олон тооной жэжэг плитанууд байна.

Дэлхэйн гадаргуу[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % уһаар (Далайгаар) бүрхэгдэнэ[20]. Далайн ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд (Далайн голшо нюруу), галта уула, хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна[21]. Үлдэх 29,2 % нь хуурай газар болоод сүл, тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ геоморфологиин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % тунамал шулуулгаар хушагдана[22]. үлэхэ хэһэгтэнь магмын болон хубирмал шулуулаг тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай эрдэсүүд бол кварц, хээрын жоншо, амфибол, гялтгануур, пироксен, оливин, кальцит, доломит зэргэ юм[23]. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, үгэршһээ хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна.

Дэлхэйн хуурай газарай хамагай нам дор сэгэнь далайн түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо Һүнэһэн тэнгис, хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн Эверест орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг[24].

Уһан мандал[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Уһан мандал

Дэлхэйн уһан мандал

Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь уһаар бүрхэгдэһэн байдагаараа Наранай аймагайн бусад гарагуудһаа илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ Дэлхэйн далайнуудһаа бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа эхэ газарай тэнгис, нуур, гол мүрэн, газарай гадаргууһаа 2000 м хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй уһаные оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн уһатай газар бол Номгон далайда оршохо Марианай хотигор (10,911 м гүн)[25]. Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг.

Далайн ниитэ масса 1.35 х 1018 тонно гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, эзэлхүүниинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % дабһатай уһан болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % мүльһэн хэлбэрээр оршоно[26].

Далайн уһаниинь наранай энергиие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай температурын тархалтаар дэлхэйн саг уурал тодорхойлогдоно[27]. Үүнэй тод жэшээ бол ЭНСО (El Niño-Southern Oscillation) юм[28].

Агаар мандал[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Агаар мандал

Дэлхэйн агаар мандал

Дэлхэйн агаар мандал гэжэ Дэлхэйн татаха хүсэндэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа хиин дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % азот, 20,95 % хүшэлтүрэгшэ, 0,93 % аргон, 0,038 % нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл, 1 % уһанай уурал болон маша бага хэмжээтэй бусад хиинүүд байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ агаар гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь Наранһаа ерэхэ ультраягаан туяае шэнгээжэ, үдэр, һүниин температурын илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ амидарал байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ[29].

Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа температура 15 °C байдаг.

Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай:

Һара[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Һара

Дэлхэйн, Һарын хороондо зай болон хэмжээн нюруутай масштабтай зураг

Һара — дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул юм.

Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эргэдэг болоод[30] Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойроно.

Дэлхэйн тэнхэлэгэнь Наран-Дэлхэйе дайрһан хабтагайтай харисуулхада 23.5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно.

Ниигэмэй газарзүй[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гол үгүүлэл: Ниигэмэй газарзүй

Дэлхэйн хүн амань 2006 оной 2 һарын байдалаар 6,600,000,000 байгаа[31][32] болоод 2013 ондо 7 тэрбум, 2050 ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг[33]. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь далай, үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь цөл (14 %)[34], өндөр уулс (27 %) зэргэ)[35].

2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай орон, НҮБ-ын гишүүн 192 улас байна.

Мүн үзэхэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  1. (2000) Allen's Astrophysical Quantities. Springer, 294. ISBN 0387987460. 
  2. (2000) David R. Lide: Handbook of Chemistry and Physics, 81st, CRC. ISBN 0849304814. 
  3. 3,0 3,1 Загбар:Cite conference
  4. Cazenave, Anny (1995). Ahrens, Thomas J.: Global earth physics a handbook of physical constants (PDF), Washington, DC: American Geophysical Union. ISBN 0-87590-851-9. Retrieved on 2008-08-03. 
  5. Pidwirny, Michael (2006-02-02). «Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)» (University of British Columbia, Okanagan). Проверено 2007-11-26.
  6. Staff (2008-07-24). World. The World Factbook. Central Intelligence Agency. 2008-08-05 үдэртэ хандаһан.
  7. 7,0 7,1 7,2 Williams, David R. (2004-09-01). Earth Fact Sheet. NASA. 2007-03-17 үдэртэ хандаһан.
  8. Yoder, C. F. (1995) p. 12.
  9. (2000) Allen's Astrophysical Quantities. Springer, 296. ISBN 0387987460. 
  10. 10,0 10,1 Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6. 
  11. This period is known as the sidereal year. The number of solar өдөр is one less than the number of sidereal days becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.
  12. Ahrens, Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants, p. 8.
  13. R. Canup and E. Asphа.н.g (2001). «Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation». Nature 412: 708-712.
  14. Burton, Kathleen (November 29, 2000). Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land. NASA. 2007-03-05 үдэртэ хандаһан.
  15. (1965) «How do supercontinents assemble?». American Scientist 92: 324–33. Проверено 2007-03-05.
  16. Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates. Page Paleontology Science Center. 2007-03-02 үдэртэ хандаһан.
  17. Gould, Stephan J. (October , 1994). «The Evolution of Life on Earth». Scientific American. Проверено 2007-03-05.
  18. (1980) «Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury». Proceedings of the National Academy of Science 71 (12): 6973–6977. Проверено 2007-02-04.
  19. Tanimoto, Toshiro (1995). Thomas J. Ahrens: Crustal Structure of the Earth. Washington, DC: American Geophysical Union. ISBN 0-87590-851-9. Retrieved on 2007-02-03. 
  20. Pidwirny, Michael (2006). Fundamentals of Physical Geography. PhysicalGeography.net. 2007-03-19 үдэртэ хандаһан.
  21. Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. (2006-07-07). Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data. NOAA/NGDC. 2007-04-21 үдэртэ хандаһан.
  22. Jessey, David. Weathering and Sedimentary Rocks. Cal Poly Pomona. 2007-03-20 үдэртэ хандаһан.
  23. Minerals. Museum of Natural History, Oregon. 2007-03-20 үдэртэ хандаһан.
  24. Mill, Hugh Robert (1893). «The Permanence of Ocean Basins». The Geographical Journal 1 (3): 230-234. Проверено 2007-02-25.
  25. "Deep Ocean Studies". Ocean Studies. RAIN National Public Internet and Community Technology Center. 2006-04-02 үдэртэ хандаһан.
  26. World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO. State Hydrological Institute, St. Petersburg (1999). 2006-08-10 үдэртэ хандаһан.
  27. Scott, Michon (April 24, 2006). Earth's Big heat Bucket. NASA Earth Observatory. 2007-03-14 үдэртэ хандаһан.
  28. Sample, Sharron (June 21, 2005). Sea Surface Temperature. NASA. 2007-04-21 үдэртэ хандаһан.
  29. Earth's Atmosphere. NASA (October 8, 2003). 2007-03-21 үдэртэ хандаһан.
  30. Fisher, Rick (January, 30, 1996). Astronomical Times. National Radio Astronomy Observatory. 2007-03-21 үдэртэ хандаһан.
  31. Currently it is closer to 6.6 billion than 6.5 billion. It will reach 6.6 billion in June 2007.
  32. David, Leonard. "Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday", Live Science, 2006-02-24. 2006-04-02-нд авсан. 
  33. World Population Prospects: The 2006 Revision. United Nations. 2007-03-07 үдэртэ хандаһан.
  34. (2007) «Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification». Hydrology and Earth System Sciences Discussions 4: 439-473. Проверено 2007-03-31.
  35. Themes & Issues. Secretariat of the Convention on Biological Diversity. 2007-03-29 үдэртэ хандаһан.

Гадаада холбооһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Наранай аймаг
Наран Һагба Баасан Һара Дэлхэй Фобос ба Деймос Мягмар Церера Бага гарагай бүһэ Пүрбэ (гараг) Пүрбын дахуулнууд Бямба Бямбын дахуулнууд Тэнгэриин ван Тэнгэриин вангай дахуулнууд Далайн вангай дахуулнууд Далайн ван Дэлхэйн вангай дахуулнууд Дэлхэйн ван Хаумеагийн дахуулнууд Хаумеа Макемаке Кюперийн бүһэ Дисномиа Эрида Сарнисан диск Оортын үүлSolar System XXX.png
Наран · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · Церера · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · Дэлхэйн ван · Хаумеа · Макемаке · Эрида