Буряадууд

Хадамал
Монгол үзэгээр
буряад кирилл.	буряад
монгол кирилл.	буриад
хальмаг кирилл.	буряд

Буряад зон
Түблэрһэн газар орон
Хэлэн аялгуу
	түрэлхи Буряад хэлэн (магадгүй Буряад-Монгол хэлэн, Монгол хэлэнэй Хойто аялгуу)-нһээ гадана бүри үлүүгөөр ородоор хэлэлсэжэ байна
Шажан
	диилэнх олонхонь Буддын, тодруулбал Шарын шажанай шүтлэгтэй, сүүн гэбшье Бөөдэ даатгалтай
Түрэл арад түмэн
	бусад Монголшууд, тэрэ дотороо Барга

Буряад зон али Буряад арад (ород: буряты) (ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ) - буряад хэлэтэй, түүхэтэ Байгал далайн аймагта бии болоһон, хамтын соёл, түүхээр нэгэдэһэн монгол арад.

Мүнөө сагай буряад Ара, Үбэр Байгалаар нютагтай изагуурай буряад хэлэтэй зонууд. Оросой холбоото уласай Буряад Уласта, Эрхүү можодо (Усть-Ордагай Буряадай тойрог) болон Забайкалиин хизаарта (Агын Буряадай тойрог) оршон һуужа байдаг. Мүн дээрэхи можонуудай зарим дүүргүүдэдэ амидардаг ^[1]. ОХУ-һаа гадна Хасаг, Тусгаар уласуудай Хамтын Нүхэрлэлэй оронуудай зэргэсээ Монгол уласай хойто хэһэг болон БНХАУ-ай зүүн хойто нютагта үсөөн тоогоор оршон һуужа байдаг.

Нэрэ

Буряад гэһэн нэрэнь анхалан «Монголой нюуса тобшоон» һорболжо бэшэгтэ дурдагдаһан гэжэ үзэдэг. Гэбэшье энэхүү нэрэнь оршон сагай буряад монголшуудта хамаатай эсэхэнь этигэшэгүй. Дээрэхи нэрын гарал үүсэлэй талаар янза бүриин хубилбари байгааһаа хамагай боломжотойень абажа үзэбэл:

Бүри/бури + д — Шоно гэһэн удхатай эртэнэй монгол, эсэбэл түрэг хэлэнһээ гаралтай нангин амитанай нэрэ + олоной тоогой аафикс. (чонос/чинос/шонос/шинос/шонод обогтой адли, Бүртэ-шоно холбоотой). Бүри гэһэн үгэнь монгол хэлэндэ сээрлэгдэжэ, орондонь шоно (чоно, чино, чон) гэһэн үгые хэрэглэхэ болоһон байха магадлалтай. Хамагай боломжотой хубилбари.

Бури + а(р?, к?) + д — ар/эр/ир (‘эрэ’ гэһэн түрэг үгэ) гү, али -ак/-эк/-ык/-ик/-ук (түрэг хэлэнэй үгэ бүридүүлдэг аафикс) + д (олоной тоогой аафикс).

Бури + ата ‘эсэгэ’ гэһэн түрэг үгэ.

Бури + йа (тайрамал Айа – хуушан буряад, тэрэнэй түрэг угай байгуулагша, сахилгаан эзэлшэ тэнгэри). (Дугаров Д. С. О происхождении этнонима “бурят” // Аборигены Сибири: проблемы изучения исчезающих языков и культур. Новосибирск, 1995. Т. 1 С. 94-96)

Монгол хэлэнэй буриха гэдэг үгэһөө үүдэлтэй^[2].
Буруу-д — буруу, үнэн бэшэ, зарим тохёолдолдо урбагша гэһэн удхатай монгол үгэһээ гаралтай. Бурнууд гэжэ монголшууд ислам шажанта хиргисүүдые нэрлэдэг байһан. Иимэдэ бусад монголшуудтай адли бөөгэй, шарын шажанай шүтэлгэтэй хойто монголшуудые иимэ нэрлэдэг байха магадлал бага юм.
Бургут — бургут-бурут нэрын дуудалгын нэгэ хубилбари^[3]. Бургуд — хальмаг хэлэнэй бүргэд, шонхор гэһэн үгэ. Гэбэшье бусад монгол хэлэндээ энэ үгэ байгаа гү, али байгаагүй гү мэдэгдээгүй тула түүрэг хэлэнһээ зээлидэһэн байха магадлалтай. Энэнь үмэнэ дуридаһан Бүри гэһэн хубилбаритай адли нангин амитанай нэрын шэнжэтэй. Гэбэшье бургуд — бурут-...- бурийад болон хубирхань этигэшэгүй.
Бураа + д — Ойн эргэд гэһэн үгэһөө гаралтай^[4] (ойрод — ‘ойн арад’-тай адли). Эдэгээрһээ гадна дараахи хубилбаринууд баһа тааралдадаг.
«Брат» — ‘дүү хүбүүн’ гэһэн ород үгэ. Ехэхэн магадлал багатай хубилбари. Ородой он тоололой һорболжо бэшэгые буруу тайлбарлаһан алдууһаа һүүдэлтэй болобо уу.
Баряад (алайр, аха, түнхэн, захайн-аман, бөөхэн нютаг хэлэнэй мэдээн дээрэ үндэһэлһэн хубилбари) — «барга», «а-вар» нэрэ гаралгатай, ‘бар’, ‘баруун’ гэдэг үүдэлтэй^[5].
«Курыкан» нэрэһээ удхатай^[6]
Бури-йа ‘циноовко, маат, хулһан’ гэһэн парсиг үгэ гаралтай^[7].
Сельхүп ‘эрэ амитан, буха’ үгэһөө.^[8]
В. Хамутаев «буряад» гэжэ үгэ булагадай эхирэдүүдэй баруун буряад нютаг хэлэнһээ бии болоо гэжэ тоолоно, тэндэ «баряад, баряуд» гэһэн мартагдаһан «арад» гэһэн үгэ ороно. Энэ үгын үндэhэн «У» үзэг олон шэнжэлэгшэдые эндүүрүүлээ, харин анханай үндэhэнь «баряа» гээд, «баряад, баряуд» гээшэ арад зон, энэ газарай арад зон ба эзэн, энэ дэбисхэрые баряаhан байhан^[9].

Иигэжэ олон янзын хубилбари байгааһаа үзэхэдэ буряад нэрын жэнхэни удха оршон сагай монгол хэлэндээ гээгдэһэн бололтой.

Буряадуудай тоо

Ород гурэнэй 2010 оной тоогоор Буряад яhатан 461389 хун зон болоно. Теэд 2010 оной тоогоор Монголой буряадууд 100000 тоо болотор байхын багсаагдана. Хитадта 10000 болотор буряадууд ажа hууна. Тиихэдээ Бухы дэлхэйдээрэ буряяадууд 600000 хун аман зон болохынь харагдана. 1989 оной мэдээгээр Ородто 417400 хүн байгааһаа Буряадта 249500, Эрхүү можодо 77300, үүнэһээ Ордын-Адаг Буряад өөртөө засаха тойрогто 49300, Шэтэ можодо 66600, үүнэһээ Ага Буряад өөртөө засаха тойрогто 42300, ОХУ-ай бусад нютагуудта 24000, үүнэдэ Москва хотоноо 1 500, Питэр хотоноо 1000 хүн оршон һуужа байна^[10]. 2002 оной тооллогоор 445 000 гэжэ ОХУ-ай Шэнжэлхэ ухаанай Акадеэмиин Улас арадай ажахын багсаалга һудалгаанай Хүреэлэнэй Хүнэй демограафи, эколоогиин түбэй "Население и общество" гэжэ мэдээсэлдэ дүриджээ.

Хаһагта 1989 оной байдалаар 1 200 хүн^[10].

Бусад уласуудта 1989 оной мэдээгээр 2 500 хүн^[10].

1989 оной байдалаар Монгол уласта 34 700 хүн^[10].

БНХАУ-та 25 000^[1].

Хэлэ бэшэг

Буряадууд Алтайн хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй бүлэгэй Буряад хэлээр ярилсадаг. Эртэ үеһөө бусад монголшуудтай адляар уйгар бэшэгтэ үндэһэлэһэн монгол бэшэг ашагладаг байһан болобошье 1931 онһоо лата, 1939 онһоо кирилл бэшэг хэрэглэхэ болоһон.

Шажан шүтэлгэ

Уламжалалта шажан шүтэлэг хара шажан (самаан шажан)гү, али бөө мүргэл, тэнгэри болоод ⅩⅥ зуун жэлэй һүүлшэһээ түбэдэй Буддын шажан гү, али шара шажан (Ехэ хүлгэнэй урасхал)-да ороһон (Гэлүгбаа, һүүлдэ Нинмаба, Хажи). Буряадта Христосой шажан анханай ородуудтай хамта нэбтэржэ, ⅩⅩ зуун жэлэй һүүлэй хагаста үргэн тархаһан.

1741 ондо Буддын шажан Ородой тоогдоһон шажануудай нэгэ болоһон болоод Буряадай анханай Буддын һүмэ Тамчын (Хүлүүн-Нуурай, Галуута-Нуурай) дасан тэрэ үедэ байгуулагдаһан байна. Буддын шажан Буряад орондо дэлгэрхэдээ Зүүн зүгэй оронуудай (Энэдхэг, Түбэд, Монгол, Хитад) заншалнуудай, соёлой, эрдэмэй, удха зохёолой, эмнэлгын, хэлэ бэшэгэй дэлгэрхэ ябадалда горитой нүлөө үзүүлһэн байха юм. 1914 оной байдалаар Буряадта 48 дасанда 16000 лама шабилан һуужа байһан гэдэг баримта бии. 1930-аад ондо Буряадай Буддын һүмэ хиидүүд бараг бүгэдэ хаагдажа, сүйдхэгдэһэн байгаа. 1946 ондо Эбилгын Агын хоёр дасан шэнээр баригдаһан байгаа. 1980 гаран онуудһаа Буряадай Буддын шажан, бөө мүргэл һэргээжэ эхилбэ.

Түүхэ

Эртэ саг

Буряад зон эртэ сагта Ойн иргэдэй дунда ородог байһан. Ойн иргэд Байгал нуурай хоёр талаар, Сэлэнгэ мүрэнэй адаг, Зүлгэ мүрэнэй һаба, Саяан ууланууд, Енисей мүрэнэй эхин, Тагна, мүнөөнэй Тува, газарнуудаар һуурижаһан гэжэ үзэдэг. Тэрэ сагта Түмэд, буряад, булгачин, хэрэмчин гэхэ мэтэ буряадай үбгэ эсэгэнэр болохо обог аймагууд зариманиинь ой тайгада ан гүрөөл хэжэ, зариманиинь мал маллажа ажаһуудаг байба. Буряад нэрэтэй газар уһанай нэрэнүүд зүүн тээшээ Үбэр Байгалай хизаарай түб болон урда хуби, Эргүнэ мүрэн хүрэтэрхи нютагуудта дайралдадаг.

Ихэ Монгол Уласай үедэ

1207 ондо тэдэнэр Чингис хаанай байгуулһан Ихэ Монгол Уласай захиргаанда оробо.

Юань уласай һүүлэй үе

Монголой Юань уласай һүүлээр Барга, Буряадууд «Арын ганса модон» гэжэ нэрлэгдэдэг отогууд буюу Дүрбэн Ойрадай мэдэлдэ ороһон байна.

Ойрад ба Зүүн Монголой үе

XIV зуун жэлдэ Ойрад буюу Баруун Монголшууд баруун зүг руу нүүжэ, Барга Буряад аймагууд Зүүн Монголой Батмүнх Даян хаанай харьяата болоод, зургаан түмэн Монголой зүүн гурбан түмэнэй нэгэ болохо Урианхай түмэнэй бүридэлдэ орожо байба. Тэрэ үедэ Буряад зон Байгал, Сэлэнгэ, Онон, Хүлэнбуир, Хянган нютагуудта нүүдэллэн ажаһуудаг байһан.

Халха, Ойрад ба Буряад зон

XVII зуун жэлдэ Урианхай бутаржа, Буряад зон Халхын Түшээт хан, Сэсэн ханай захиргаанда хамаарагдадаг болоо. Буряадууд хүн зоной тоогоор үсөөн, Монголой түб нютагһаа холо зайдуу байһан тула XII зуун жэлэй дотоодын тэмсэл, тулалдаануудта, XIV-XVII зуун жэлнүүдэй Халха-Ойрадай зүршэлдэ, Монгол ноёдой хоорондохи маргаан тэмсэлдэ ехээр хабаадаагүй юм. Тэдэ Халхада алба түлэхэ маягаар харилсажа байһан ба газар нютагай байрлалһаа боложо, Монголһоо харисангы бэеэ дааһан байдалтай байһан бололтой. Мүн зариманиинь үндэһэн хубиһаа холдон нүүжэ, нилээд зайдуу ажаһуудаг байба.

Сибирь дэхи Буряадууд

XVI-XVII зуун жэлнүүдтэ Сибирьтэ эгээл олон тоотой, сэрэгэй болон эдэй засагай талаар хүсэтэй арад түмэн бол буряадууд байһан бөгөөд тэдэ ойр тойроной кеть гэхэ мэтэ бага үндэһэтэниие захирдаг байһан.

Ородой түрэмгээлэл ба Буряадай нютаг

XVII зуун жэлэй дунда үеһөө ородууд Сибирь нютагта орожо ерэн, Буряадай нютагта өөрын бэхилэлтэ, хэрэмүүдээ барижа эхилһэн байна. Монгол улас болон Ойрадай хилэ Урда Сибириин томоохон хубиие хамаржа байһан тула ородой сэрэг хоёр уласай хилые тойрон, баруун хойто зүгһөө Буряадта сүмэрэн орожо, 1648 ондо Үдын хэрэм, 1652 ондо Баргажанай, 1654 ондо Эрхүүгэй, Нэршүүгэй нютагта хэрэм барин һуужа, буряадуудые захиржа, зариманииень ородой шажанда оруулжа эхилһэн юм.

Байгалай баруун ба зүүн талын Буряадууд

XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадуудай нилээд ехэ хуби Байгалай баруун талаар, Эрхүү можын урда хубида түблэрэн һуужа байһан бололтой. Бусад буряадууд Байгалай зүүн талаар байба. XVII зуун жэлэй эхиндэ Байгалай зүүн хубида байһан буряадууд тухай мэдээн харисангы бага үлэһэн бол, баруун талаар байһан буряадууд тухай мэдээн буряад болон ород сурбалжануудта нилээд дэлгэрэнгыгээр үлэһэн байна.

Нүүлгэн шэлжэлгэ

Буряадууд XVII зуун жэлэй эхиндэ Оросой түрэмгээлэлдэ өртэжэ, Байгалай зүүн тала руу, гол түлэб мүнөөнэй Буряад Уласай нютаг руу, ехэнхи хубяараа нүүн орожо ерэһэн бололтой. Тэдэ тэрэ оршомдо байһан халхануудые шахажа, мүнөөнэй нютагтаа һуурижаһан байна. Зариманиинь Агын Буряадай тойрогто һуурижаа. Иигэжэ мүнөөнэй Эрхүү можо буюу Байгалай баруун талаар буряадуудай тоо эрид үсөөрһэн байна. Мүн Оросой добтололгоор түрэгдэһэн зарим хубинь Байгалһаа нилээд хойто зүгтэ байдаг нютагуудта шэлжэн һуурижаһан байна.

Дагуур монголшууд ба эзэгүйрһэн нютагууд

Дагуур монголшууд мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарай Агын Буряадай тойрогһоо Амар мүрэнэй дунда урдас хүрэтэрхи нютагта тархан һуужа байһан. Тэдэ ородой сэрэгтэ шахагдан Үбэр Монгол руу дүрбэн ошохо баатай болоходонь, эзэгүйрһэн нютагтань буряадууд һуурижаһан байна.

Оросой мэдэлдэ ороһон үе

Буряад отогуудай түрүүшүүл, ноёд сугларжа, ямар уласые түшэхэ тухай зүбшэн хэлсэхэдээ, Халха, Манжа, Оросые дагаха гэһэн гурбан һанал гаргаһан байна. Орос талынхид буряадууд 1656 ондо һайн дураараа дагаар орожо, 1689 ондо албан ёһоор нэгэдэһэн гэжэ хэлэдэгшье һаа, буряадууд зэбсэг дутуу, хүн үсөөн байһанһаа 1620-иод онуудһаа эхилэн Оростой хэһэн тулалдаануудта олон хүнөө алдаһан байдаг.

XVII зуун жэлэй эхиндэ буряадай хүн зоной тоо ойролсоогоор 77 000 байһан. 1767 ондо Ока голой буряадууд буһалгаан гаргаһан ба эдэ буһалгаан, тэмсэлнүүд дарагдаһанай һүүлээр XVIII зуун жэлэй һүүл багта Буряадые бүрин нэгэдхэжэ дүүргэһэн байна.

Ород таряашадай һуурижуулга

Саашадаа олон ядуу ород таряашадые Сагаан хаанай зарлигаар һуурижуулжа, үрэжэлтэй газар нютагуудые аажам аажамаар эзэлһэн байна. 1727 оной хэлсээгээр хилын шугамай обоонууд бодхоогдожо, Буряад нютаг тэрэ зандаа Хаанта Оросой мэдэлдэ ороһон юм.

XX зуун жэлэй эхин

1900-аад онуудай эхинһээ буряадууд Оросой хавшалга, хэлмэгдүүлэлгэдэ ехээр өртэхэ болоһон тула Монгол руу дүрбэжэ эхилһэн байна. 1920-иод онуудта Буряадай ниигэмэй болон улас түрын олон зүтгэлтэн Монголдо ерэһэн ушарһаа энгын олон эрхэтэн үрхэ гэрээрээ даган ерэжэ, БНМАУ-ай харьяата болоһон байна.

1925 оной сентябриин мэдээгээр Халхын голой хошуунда 450 үрхэ, Улз голой хошуунда 1700 үрхэ, Онон голой хошуунда 1250 үрхэ, Хэрлэн голой хошуунда 400 үрхэ, Ерөө голой хошуунда 500 үрхэ, Улаанбаатарта ойролсоогоор 2000 буряад эрхэтэн, хамтадаа 15 800 буряад Монголдо һуурижаһан ажээ.

Буряадуудай нүүдэл ба бүридхэл

Нүгөө талаар, БНМАУ-да шэлжэн һуурижаһан буряад эрхэтэдэй тоо бүридхэл гаргаха, тэдэнэй дундаһаа сагаантантай холбоотой байһан хүнүүд, баяшууд, гэмтэ хэрэг үйлдэгшэдые шэнжэн тогтоохо зорилгоор ДХГ-тэ ДХАТ-ай түлөөлэгшэ-сургагша һуужа, Буряадһаа тэдэнэй ударидабари доро ажаллаха нюуса ажалтануудые, сексотнуудые, ерүүлһэн байна. 1930 ондо Орос буряадуудай нүүдэлые зогсооһон байна.

Зүблэлтэ үе

Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад-Монгол Улас 1925 ондо.

Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад-Монгол Улас 1929 ондо.

Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Өөртөө Засаха Буряад Улас 1989 ондо.

Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Агын Буряадай Өөртөө Засаха Тойрог, Усть-Ордын Буряад-Монголой Өөртөө Засаха Тойрог 2006 ондо.

1927 оной буһалгаан ба 1937 оной хэлмэгдүүлэлгэ

1927 ондо буряадууд Оросой даралтын эсэргүү буһалгаан гаргаба. Тус буһалгаанай үедэ 35 000 буряад хүн хюдагдаһан байна. Орос улас буряадай үндэһэнэй үзэл хүсэтэй болохоһоо болгоомжолжо байһан тула Сталинай захиралтаар 1937 ондо 10 000 буряад хүниие буудан хороожоээ.

Хоёрдохи дэлхэйн дайн

Хоёрдохи дэлхэйн дайнда хабаадаһан Зүблэлтэ Буряадуудай дундаһаа 13 000 хүн ами наһаяа алдаһан. Энэ тоо ажалай наһанай эрэшүүлэй 20 хуби болоһон байна.

Буряад бэшэгэй хэлэн

Буряадай эрдэмтэд буряад бэшэгэй хэлэ зохёохдоо халха аялгада эгээл ойро сонгоол аялга дээрэ түшэглэхые зорьһон болобошье, Орос буряадуудые Монголтой ойртохоһоо болгоомжолон, халха аялгатай эгээл адли бэшэ хори аялга дээрэ буряадай мүнөөнэй бэшэгэй хэлэ зохёохые баадхаһан байна.

Сонгоолнууд 1689 оной Халха-Ойрадай дайнай үедэ буряадай нютагта дүрбэжэ ошоһон халханууд байһан. Тэдэ ябаандаа буряадууд дунда уусан нэгэдэһэншье һаа, халхануудтал адли хэлэ яриандаа «с» үзэгые үргэнөөр хэрэглэдэг зандаа байһан. Харин эртын буряад аймаг болохо хори буряадуудай хэлэ ярианда «с» үзэг бараг хэрэглэгдэдэггүй, харин «с»-ые «х»-ээр дуугаргадаг байна. Жэшээнь: сайн — хайн гэхэ мэтэ.

Буряад-Монгол нэрын хубилалга

Буряад улас 1923-1958 онуудта Буряад-Монголой Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Улас гэжэ нэрэтэй байба. Зүблэлтэ ударидагша Хрущёвһоо нэгэ хүн «танайда юундэ Буряад-Монгол гэжэ нэрэтэй улас байнаб?» гэжэ асууһанай һүүлээр, Хрущёв Москвада бусажа ерээд, Буряад-Монголой Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Уласай нэрэһээ «Монгол» гэһэн үгые, Карели-Финэй Автономито Бүгэдэ Найрамдаха Уласай нэрэһээ «Фин» гэһэн нэрэ хасуулһан байна.

Энэнь монгол, буряадууд, мүн карели, фин гэхэ мэтэ нэгэ угсаатай арад түмэнүүдые хоорондоо холбоогүй мэтэ харагдуулха зорилготой холбоотой юм. Зүблэлтэ тала нэрэ хубилгаха шалтагаанаа «монголшууд Буряадта ажаһуудаггүй» гэжэ тайлбарлаһан байдаг бол, зарим эрдэмтэд дунда зуун жэлнүүдтэ буряадууд монголшуудай нэгэ хуби байһан тула нэрэ хубилгаха хэрэггүй гэһэн байр суури баримталжа байба.

Зүблэлтэ засагтай холбоотой ажаллажа байһан зарим Зүблэлтэ эрдэмтэд буряад, халимагуудые монгол бэшэ гэжэ тэдэндэ этигүүлхые оролдодог байһан. Мүн ородууд мүнөөшье буряад, халимагуудые монгол гэжэ хүлеэн зүбшөөрхэһөө зайлсхээд, тэдэниие жэнхэни монгол угсаатанай бүлэг бэшэ, харин монгол гарбалтай угсаатанай бүлэг, бусад монголшууд, монголой түүхэ болон Монгол уластай төдийлэн холбоогүй мэтээр бэшэжэ, тайлбарладаг.

Буряадта зоршохо хориг

1980-аад онууд хүрэтэр Буряадта гадаадын эрхэтэдэй зоршохые хориглодог байба.

2008 оной захиргаанай хубилалта

2008 ондо Усть-Ордын Буряадай тойрогые Эрхүү можотой, Агын Буряадай тойрогые Үбэр Байгалай хизаартай нэгэдхэхэ һанал асуулга ябуулжа, эдэ хоёр тойрогые ондоо можонуудтай нэгэдхэн, автономито эрхэеэ хасуулһан байна.

Буряадууд нэгэдхэлэй энэ үйлэ ябасые эсэргүүсэжэ байһаншье һаа, В. Путинай засаг тэрэниие хүлеэн абаагүй. Мүн бусад үндэһэнэй үсөөнхи арадуудай автономито эрхэтэй бүгэдэ найрамдаха уласууд болон тойрогуудые ород можонуудтай саашадаа нэгэдхэхөөр түсэблэжэ байна.

Оросой засаг Буряадай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Үбэр Байгалай хизаар, Эрхүү можые «Байгал» гэһэн шэнэ можодо нэгэдхэхые оролдожо байгаа бол, Алтайн Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон Алтайн хизаарые Кемерово можодо нэгэдхэхые оролдожо байна.

Мүн үзэхэ

Хори

Ажаглалта

1 2 [Михайлов Т. М. Буряты // Народы и религии мира. Энциклопедия. Главный редактор В. А. Тишков. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 1998]
↑ Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. Улан-Удэ, 1983. С. 47-49
↑ Банзаров Д. Собрание сочинений. Улан-Удэ, 1997. С. 102
↑ Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. Улан-Удэ, 1996. С. 26
↑ Шадаева А. Т. Некоторые проблемы этнокультурной истории бурят. — Улан-Удэ, 1998 — С. 124-128
↑ [Бертагаев Т. А. Об этнонимах бурят и курыкан. // Этнонимы. М., 1970
↑ [Митрошкина А. Г. К этимологии этнонима бурят // Проблемы бурятской филологии и культуры. - Иркутск, 1995. С. 30]
↑ Жамсаранова Р. Г.
↑ Хамутаев В. А. Присоединение Бурятии к России: история, право, политика. — Улан-Удэ: Конгресс бурятского народа, 2012. — С. 25—27. — 174 с. — ISBN 978-5-8200-0251-9
1 2 3 4 Interdisciplinary Center for Advanced Professional Education. the original on 2004-09-02 үдэрһөө архивлагдаһан. 2007-08-29 үдэртэ хандаһан.

Зураг

Ехэ Монгол Улас, 1207 он
Монгол орон 14-17-р зуунда: Монгол Улас, Дүрбэн Ойрад, Моголистан
Монгол Улас, Зүүнгар, Хошуудай ханта улас, Хотгойдой ханта улас, Хальмагай ханта улас, Моголистан

Холбооhон

Буряад арадай сайт Архивировалһан 26 арба һара 2007 оной.
Хамаг Монгол

[Михайлов-1] 1 2 [Михайлов Т. М. Буряты // Народы и религии мира. Энциклопедия. Главный редактор В. А. Тишков. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 1998]

[2] Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. Улан-Удэ, 1983. С. 47-49

[3] Банзаров Д. Собрание сочинений. Улан-Удэ, 1997. С. 102

[4] Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. Улан-Удэ, 1996. С. 26

[5] Шадаева А. Т. Некоторые проблемы этнокультурной истории бурят. — Улан-Удэ, 1998 — С. 124-128

[6] [Бертагаев Т. А. Об этнонимах бурят и курыкан. // Этнонимы. М., 1970

[7] [Митрошкина А. Г. К этимологии этнонима бурят // Проблемы бурятской филологии и культуры. - Иркутск, 1995. С. 30]

[8] Жамсаранова Р. Г.

[9] Хамутаев В. А. Присоединение Бурятии к России: история, право, политика. — Улан-Удэ: Конгресс бурятского народа, 2012. — С. 25—27. — 174 с. — ISBN 978-5-8200-0251-9

[ICAPE-10] 1 2 3 4 Interdisciplinary Center for Advanced Professional Education. the original on 2004-09-02 үдэрһөө архивлагдаһан. 2007-08-29 үдэртэ хандаһан.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]