Перейти к содержанию

Зүблэлтэ холбоото улас

Сүлөөтэ Нэбтэрхы Толи — Википеэдиһээ
(Зүблэлтэ Холбоо-һээ шэлжэн эльгээгдэбэ)
Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас
Союз Советских Социалистических Республик
Холбоото улас

 

 

 

1922 оной 12 һарын 30 — 1991 оной 12 һарын 26


Зүблэлтэ Холбооной туг Зүблэлтэ Холбооной һүлдэ
Уряа
Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
"Бүхы оронуудай пролетаринар, нэгэдэгты!"
Дуулал
Интернационал
(1922–1944)

Зүблэлтэ Холбооной түрын дуулал
(1944—1991)
noicon
Ниислэл Москва
Ехэ хотонууд Москва, Ленинград, Киев, Ташкент, Баку, Харьков, Минск, Горький, Новосибирск, Свердловск[1]
Хэлэн(үүд) Ород (1990-1991)
Мүнгэн тэмдэгтэ Зүблэлтэ Холбооной рубль
Сагай бүһэ +2…+12[2]
Газар нютаг 22 402 200 км²[3]
Хүн зон 293 047 571 чел.[4]
Засаглалай хэлбэри Нэгэ намтай зүблэлтэ бүгэдэ найрамдаха улас (1922—1936), Нэгэ намтай (1989 он үмэнэ) парламентай бүгэдэ найрамдаха улас (1936—1991)
Баримта дээрэ үндэһэлһэн тэргүүн
 - 1922—1924 Владимир Ленин
 - 1924—1953 Иосиф Сталин
 - 1953 Георгий Маленков
 - 1953—1964 Никита Хрущёв
 - 1964—1982 Леонид Брежнев
 - 1982—1984 Юрий Андропов
 - 1984—1985 Константин Черненко
 - 1985—1991 Михаил Горбачёв
Интернет домэйн .su
Телефоной код +7
Үндэһэ баримшад:
Һүүлдэ:
Зүблэлтэ Ород
ЗСБН Украина улас
ЗСБН Беларусь улас
ЗСБН Закавказ Холбооной улас
Азербайджан
Армени
Беларусь
Гүрж
Казахстан
Кыргызстан
Латви
Литва
Молдав
Ород
Таджикистан
Туркменистан
Узбекистан
Украина
Эстон

Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас (ород: Союз Советских Социалистических Республик, СССР) гү, али Зүблэлтэ холбоото улас (мүн Советскэ Союз, ород: Советский Союз, 1930-аад онуудта Совээд Соцалиис Холбоото респүүблигүүд[5]) болбол 1922 онһоо 1991 он хүрэтэр Евразида оршон тогтониһон социалис орон байгаа.

Зүблэлтэ холбоото улас 15 Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон хэд хэдэн автономито улас, хизгаарнуудһаа тогтоһон холбооной улас байһан. Энэ холбооной улас дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгэниие хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ империалис гүрэн байгаа. Зүблэлтэ холбоото улас үзэл һурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин түрүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэлсээнэй оронуудай гол хүсэн байһан юм.

Ородууд Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомой дэлхэйн анханай, эгээн томо социалист орон, «суперхүсэн» болохо Зүблэлтэ холбоото улас эгээн томо, эгээн шухала хэһэг болоо һэн. Энэнь уралиг, шэнжэлхэ ухаанай бүхыл һалбарита амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо ЗСБНУХ задарһанаар Ородой Холбооной Улас байгуулагдаһан болоод энэнь Зүблэлтэ холбоото улас залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.

Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд

[Заһаха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]
Б. М. Кустодиев Большевик. 1920. ГТГ. 1920

СССР Ородой эзэнтэ гүрэнэй шууд залгамжалагша болон тэрэнэй газар нютагай диилэнхи хэһэгтэ оршон тогтониһон юм.

Ородой эзэнтэ гүрэн 1917 оной хубисхал, эрхэтэнэй дайн, гадаадын интервенциин нүлөөгөөр газар нютагһаан 90,000 км² нютаг, 49 сая хүн зоноо алдаа. Дайн, үлэсхэлэн, тахалһаа болон олон сая хүнээ алдаба. (185,2 саяһаа 136,9 сая) 1917 оной Октябриин хубисхалай дараа Ородой эзэн хааниие буудажа эзэнтэ гүрэнэй түүхэ түгэсһэншье тэрэниие залгамжалан СССР 1922 ондо бии бололгые тогтоһон юм. Эдэй засагай хубида 19-р зуунай дунда нюрууда очитлоо доройтоһон Россиин орониие СССР залгамжалан абаа һэн.

Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай нэгэдхэл (1922—1923)

[Заһаха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Росси, Украина, Беларусь, Кавказай холбооной уласуудай (хожом 1936 ондо Азербайджан, Армени, Гүржи болон һалаһан) 1922 оной 12-р һарада байгуулһан хэрээгээр Ород улас Олон үндэһэтэн яһатанай бэе даанги, зүблэлнүүдэй засаглалтай уласуудай холбоо гү, али Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай Холбоо байгуулагдаба.

Эдэ дараань:

Нэгэдхэһэн гэһэнэй ушарынь зарим уласые (эндэ Балтын оршомой оронууд, баруун Украина, баруун Беларусь) Германи-Зүблэлтын 1939 оной хуйбалдаанай утаашань мүн зарим уласай ударидалгыень урбуулха замаар (Бүгэдэ Найрамдаха Тува Арад Улас гэхэ мэтэ улас) хүсөөр бүрилдэхүүндээ оруулһан байна. ЗХУ байгуулагдаһанһаан хойшошье газар нютагаа үргэдхэхэ бодолго баримталһаар ерэһэн болон энэ бодолгонь Урда Сахалин, Курил аралнууд, Кёнигсберг зэргэ газарнуудые нэгэдхэһэнээр элиржэ байгаа.

Сталинай дэглэм (1923—1953)

[Заһаха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]
Ленин ба Сталин хоёр, 1922 он.

Владимир Ильич Ленин наһа бараһанай дараа 1920-д оной дундуур засагай эрхын түлөө тэмсэл хурсадан Сталинай гансаар дарангылха дэглэм тогтожо засагай эрхэ нэгэ хүнэй гарта түблэрөө. Энэ үедэ хэрэгжэжэ эхилһэн Шэнэ Эдэй Засагай Бодолго (НЭП) һамууржа хүндэ үйлэдбэрижэхэ, хүсөөр хамтаралжуулха үйлэ ябасаар һолигдобо. Түрын бүтэсэ, үүргые коммунис нам дангаар гүйсэдхэжэ нэгэ намай, нэгэ хүнэй ударидалга ноёрхолоо. Бүхэ орон даяар хэтэ түблэрһэн ударидалгатай сэрэгэй (Дотоодо Хэрэгэй Арадай Комиссариад — НКВД) хиналтатай системэ тогтобо. 1934 онһоо улас түрын хэлмэгдүүлэлтэ эхилһэнээр мянга мянган абьяаслиг сэхээтэнүүд, сэрэг, улас түрэ, уралиг соёлой зүтгэлтэнүүд худалаар хардагдан саазалуулжа бөөнөөр хорихо хүдэлмэриин лагерь ГУЛаг руу зуу зуун мянгаараа эльгээгдэжэ ниигэмэй бүхы дабхарга айдаста абатан социалис үзэл һанаан, коммунизмын гэрэлтэ ерээдүйдэ этигэхэ этигэл алдар эхилбэ.

Украинадахи үзэсхэлэн, 1933 он.

1941 ондо Нацис Германи этигэл эбдэн добтолжо «Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн» эхилһэн бэлэй. Дайнай үедэ Сталин үндэһэнэй үсөөнхи болохо татар, хальмаг, герман, түрэгүүдые газар нютагһаань хүсөөр нүүлгэн шэлжүүлжэ байгаа. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда илалта байгуулһанаар СССР олон уласай табсанда үндэр нэрэ олоһон болобошье коммунис үзэл һурталые хүсөөр экспортировалан арадшалалые нухашан даража (1956 ондо Унгарта, 1968 ондо Чехословакида сэрэгээ оруулһан) байһан ба өөрынгөө орондошье олон ургалша үзэл, тодо бэшэ байдалые хаан боогдуулжа «Эмшэнэрэй хэрэг» ба «Ленинградай хэрэг» зэргэ зохёомол хэрэгүүд үүсхэн тэргүүнэй сэхээтэнүүдээ хэлмэгдүүлэн даража байба. Энэ дайнда СССР 25 сая хүн, үндэһэнэйнгээ баялигай 28,7%-иие алдажа 1172,3 тэрбум доллар зарсуулаа. Дайнай дараа ажаүйлэдбэрилгэ, дэд бүтэсэеэ һэргээхэ, хүдөө ажахые хүгжүүлхэдэ илангаяа Зүблэлтэ холбоото уласай европынхи хэһэгтэ маша ехэ хүрэнгэ оруулалта хэхэ шаардалга гараһан. Гэбэшье Гитлердэ эсэргүү дайнда холбоотон байһан оронууд эдэй засагай хубида СССР-ые гансаардуулжа улас түрэ, үзэл һурталай хубида эсэргүүсэлые зогсохо болоо һэн.

Сталинай дараахи Зүблэлтэ холбоото улас: «Хрущёвэй дулааралга» (1953—1964)

[Заһаха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

1956 ондо Зүблэлтэ холбоото уласай Коммунис Намай (КПСС-эй) алдарта 20-р ехэ хурал дээрэ Никита Хрущев нэгэ хүниие тахин шүтэхын хоро холбогдолые элишэлэн хурса элидхэл табяаа һэн. Хрущев засагай эрхэдэ байха үедээ хэлмэгдүүлэлтые зогсоон улас арадай ажахын хүгжэлые эршэмжүүлжэ, эрхэтэдэй орон һуусын нүхэсэлые һайжаруулан, хүнгэн үйлэдбэриие хүгжүүлһэнээр улас ороной эдэй засаг, арад түмэнэй ажабайдал мэдэгдэхысэ дээшэлжэ ерэбэ. Оюунай болон материалай нөөсые зүб зохистой залһанаар олон амжалтада хүрэбэ.

Тоошобол,

Энэнэй зэргэсээ олон уласай харилсаадашье наашатай дулаан уурал амисхал бии боложо 1963 ондо сүмэй зэбсэгые хизгаарлаха хэрээ байгуулагдажа байба. Гэбэшье намай ударидалгадахи хуушансаг (консерватив) хүсэн Хрущевые улас түрын табсанһаа зайлуулан коммунис дарангылалай системэеэ дахин тогтоожо шадаһанаар социализм «һунгадаг» маягаар оршон тогтониһон юм.

Нэгэ нам (Брежнев, тэрэниие тойрон хүреэлэгшэд) түрын эрхэдэ гаража ниитын тусай тулада нэрэтэйшье нэгэ хэһэг бүлэг хүнүүдэй тус тулада арад түмэн хүдэлмэрилжэ байба. Арадшалал хэлбэриин харагдалга байһанһаа агуулга тоталитар дэглэм байгаа.

Үзэл һурталай дайн гү, али хүйтэн дайн

[Заһаха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]
Улаан талмайдахи зүблэлтэ сүмэй баллист ракетэ Р-12. 1950-яад.

Дэлхэй ниитэһээ хаалтатай, зохёомол социализм коммунизмын үзэл һурталда баригдаһан, олон ургалша үзэл, тодо бэшэ байдал хорёотой. 20-р зуунда үрнэһэн дайнай гол шалтагааниинь үзэл һурталһаа ехэхэн хамаарһан байдаг. Нацис Германиин хүсэрхэг армиие СССР илаһаниинь тэдэнэй нэрэ хүндые маша ехэ үсхэжэ дэлхэйдэ гол тоглогшонь СССР болоһон байба. Дараань дэлхэйн II-р дайн дүүргэһэнэй дараагаар дэлхэй үндэһэндээ 2 лагерьта хубаагдажа энэ хоёр үзэл һурталай алинь зүб болохые баталах гэһэн үйлэдэлые АНУ, СССР хоёр хэжэ байһан юм. Жэшээлбэл Юрий Гагарин сансарта анха ниидэхэдэ ниитэ америкынхид СССР-һээ ехэд эмээжэ байһан гэдэг яагаад гэбэл дэлхэйдэ эгээн түрүүшын коммунис хүн сансарта ниидэһэн ушарһаа тэдэ энэ удаада АНУ тэдэнһээ үлүү гэдэгээ баталжа шадаһангүй. Тэрэнэй дараашаһаа АНУ Һара руу ниидэһэн. 1950-яад оной үедэ СССР эдэй засаг, улас түрэ, эрдэм шэнжэлэл, болбосорол, сэрэг арми зэргээрээ АНУ-һаа холо хойнодожо байһан юм. Дэлхэй ниитээр Коммунис засаг бүрилдэжэ эхилхэ һуури табигдаба.

  1. Советский Союз
  2. на территории СССР действовало декретное время
  3. На момент распада в 1991 году.
  4. По данным последней переписи населения СССР (1989)
  5. Шагдаров Л.Д. Проблемы новой академической грамматики бурятского языка. — 2013. — С. 97. — 192 с.