Гүрж

Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ
Шууд ошохо: тамаралга, хайха
Гүржэй үндэһэн арад түмэн тухай Гүрж үндэһэтэн үгүүлэл үзэгты.
Гүрж Улас
საქართველო
Түрын туг Түрын һүлдэ
Уряа: гүрж. ძალა ერთობაშია
Жала эртобашиа
«Эб нэгэдэл хүсэн юм»
Түрын дуулалай нэрэ:
гүрж. თავისუფლება
Тависуплеба
«Эрхэ сүлөө»
Ниислэл Tbilisi City Seal.svg Тбилиси
Албан хэлэн Гүрж[1]
Арад түмэн  83.8% - Гүрж
6.5% - Азери
5.7% - Армен
1.5% - Ород
Түрэ засаг Бүгэдэ найрамдаха улас
 -  Юрэнхылэгшэ Георгий Маргвелашвили
 -  Юрэнхы һайд Ираклий Гарбашвили
Уласай хурал საქართველოს პარლამენტი → «Гүрж уласай Ехэ Хурал»
Тусгаар тогогнол
 -  4 һарын 26, 1918 Ородһоо тусгаар тогогнол 
 -  2 һарын 25, 1921 Улаан арми хүсэнээр нэгэтгэхэ 
 -  4 һарын 9, 1991 Зүблэлтэ Холбооһоо тусгаар тогогнол 
Дэбиcхэр газар
 -  Бүхэлдээ 69 700 км2 (120)
Хүн зон
 -  Тоосоо (2011) 4,469,200[2] (121)
ДНБ (ХАШТ) 2010 оной тоосоо
 -  Бүгэдэ $22.443 тэрбум[3] 
 -  Нэгэ хүндэ $5,114[3] 
ДНБ (Нэрлэһэн) 2010 оной тоосоо
 -  Бүгэдэ $11.665 тэрбум[3] 
 -  Нэгэ хүндэ $2,658[3] 
ХХИ (2010) Increase 0.698[4] (дээгүүр) (74)
Мүнгэн тэмдэгтэ [[Лари]] (GEL)
Сагай бүһэ +4
Интернет домэйн .ge
Телефоной код 995

Гүрж Улас (гүрж. საქართველო About this sound Сакартвэло) — үбэр Кавказай баруун талые эзэлэн оршодог улас юм. Газрай байралалаар Баруун Азиинхи болобошье зарим талаар Дурна Европодо ойртохо тула Евразиин улас орон гэгдэнэ. Баруун талаараа Хара тэнгистэй залгажа, бусад талаараа ОХУ, Азербайжан, Армени, Түрэгтэй газараар хилэлдэг. Ниислэл болбол Тбилиси хото.

Нютаг дэбисхэр — 69,700 км2, 2011 ондо тоосоһоноор хүн зоной тоо — 4,469,200.[5] Үүнһээ диилэнхэ олонхо болохо Гүржүүд 83,8%-ые эзэлэдэг бол 6,5 % Азери, 5,7 % нь Армен угаһаатан байдаг ажээ. Албан ёһоной гүрж хэлээр хүн зоной 71 % дуугаржа бусад гүржүүд (12.2 %) мигрел хэлээр дуугардаг гэнэ.[6]

БН Гүрж улас Ази түбиин баруун урда хэһэгтэ Кавказай уулархаг нютагта оршодог. Хойто талаараа Ород уластай, зүүн талаараа Азербайджан, урда талаараа Армени, Түрэг уласуудтай тус тус хилэлнэ. Баруун талаараа хара тэнгисээр хүреэлэгдэдэг.

Ниит хүн амын 69 % гүрж, 9 % армян, 7 % ород, 5 % азербайжан үндэһэтэн байдаг. Тэрэнһээ гадна тус орондо 170 мянган осетин, 100 мянган грек, 50 мянган украина, 30 мянган еврей, 25 мянган курд зэргэ үндэһэтэн яһатан амидардаг. Хилын шанадада тухайлбал Ород, Израйль зэргэ орондо 1 сая гаруй гүржүүд амидардаг. Ниитэ хүн зоной 52 хувь хото һуурин газарта амидарадаг. Дундажа наһалалта эрэгтэй 70, эмэгтэй 75 наһалана.

Түүхэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гүржын сахюусан Арюун Георгий

Гүржэд түүхэндээ олон улас тогтожо байлаа. Оршин сагай Гүрж 11-12-р зуунда IV Давид, Тамара нарын хааншлалын үедэ хэлбэржэһэн. 19-р зуунай эхэндэ Ородой эзэнтэ гүрэндэ хабсрагдажа,[7] Октябриин хубисхалай дараа богони хугасаанда тусгаар тогтоноод 1921 ондо Зүблэлтэд эзлэгдэн Зүблэлтэ Холбооной 15 БНУ-ын нэгэн боложо байба. 1991 ондо тусгаар тогтоножо, түүнһээ хойшо иргэнэй дайн самуунтай байдаг. Гүрж одоо нэгэдэмэл байгууламжатай, юрэнхылэгшын бүгэдэ найрамдаха засагтай түрын хэлбэртэй.

Гүржын бүрин эрхын Абхази, Үбэр Осети хоёр һүүлшын хэдэн жэлдэ Гүржын мэдэлһээ Ородой Холбооной Уласһаа эрхэлһэн газар байдаг. Гэхыдээ тэд НҮБ-ын гэшүүн бэшэ болоод Ород мэтын хэдхэн уласаар хүлеэн зүбшөөрэгдэһэн байдаг.

Түрын байгууламжа[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гүржын хуушан юрэнхылэгшэ Михаил Саакашвили

Гүрж улас БН уласай бүтэстэй болоод түрын тэргүүн — юрэнхылэгшэ, засагай газарай тэргүүн юрэнхы һайд байдаг. Хуули тогтоохо дээдэ байгууллага нэгэ танхимтай дээдэ зүблэл, 235 һуудалтай. Юрэнхылэгшэ — уласай аюулгүй байдлыг хамгаалаха яам болон батлан хамгаалаха яамые удирдадаг. Бусад яамые юрэнхы һайд удирдана.

Гүрж улас үйлэдбэри, хүдөө ажахын орон болоод нүүрһэн, зэд, газарай тоһон, гантые зэргэ ашагта малтамалаар баялиг ороншье һаа эдэ ехэ хэмжээгээр олоборилдог. Ган, ширэм, субирмал болобосоруулжа, һуури машина, сахилгаан галта тэргэ, ашаанай машина, бүхэ түрэлэй сахилгаан бараа үйлэдбэрилхэһээ гаднын барилгын материал болон эрдэс бордооной үйлэдбэрилэл ихээхэн хүгжөөһэн. Сай, дарһан, бренди, тамхи зэргэые ехэ хэмжээгээр үйлэдбэрилжэ экспортировалдаг. Голшолон сай, нимбэг («лимонууд»), зүржэ («апельсинууд»), уһан үзэмэй бута («виноград»), улаан буудай («шэниисэ»), кукуруза, хүнэһэнэй ногоо зэргые таряалдаг. Хонин, үхэр, гахайe үсхэжэ үрэжүүлнэ. 1612 км түмэр замтай. 20363 км авто замтайһаа 19038 км хатуу хушалтатай.

Сагай уларил ба ан амитад[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гүржын сагай уларил халуун ба һэрюун бүһын забсарай шэнжэтэй. Жэлэй дундажа хэм 13 градус. Үндэр уула, тала хээр, нам доро газар зэргэ газарзүйн бүһэшэлэлэй бүхэ онсолиг шэнжые агуулаһан газар нютаг юм. Хамагай үндэр сэг Шхара уула — 5201 м юм. Том голуудта Кура, Риона, Алазани гурбан ороно. Уулархаг нютагаар 600 шахуу мүльһэн гол, олон тооной үзэсхэлэнтэ нуур байдаг. Мүн уулануудай хоорондо үрэжэл шэмэтэй нуганууд байдаг. Эбэрлиг модон, сарса, туулайн бөөрэ, дала модон, далдуу модон, жодоо, гасуур бүхы ой тус ороной нютаг дэбисхэрэй 37 хубиие эзэлнэ. Сэсэгтэ ургамалай 4.5 мянган түрэл зүйлтэй. Зэрлиг үхэр, янгир, баабгай, буга, боро гүрөөһэн, шэлүүһэн зэргэ ан амитадһаа гадна олон зүйлэй шубуун, могой тааралдадаг.

Түүхэ соёлой дурасхал[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Мцхетиин сүмэ (I зуун), Сиониин согшэн дуган (V зуун), Тбилисидэхи Давидай сүмэ (VI зуун), Сухумидахи Диоскурай уһан доорхоо балгаһан, Горидохи И. В.Сталинай гэр музей, Пицундедахи эртын нараһан түгэлэй үлдэсэ зэргэ һонирхолтой анхаарал татахуйсэ газарууд олон байдаг. Гадаадын зуулшад Гүржын тааламжтай уур амисгал, үзэсгэлэнтэй байгаали, далайн хаялга, үндэһэнэй хоол зэргэтэ дуратай. Ирагуу найрагша Шота Руставели, зохёолшо гүн ухаантан И.Чавчавадзе, Д.Гурамишвили, Гурам Панжикизе зэргэ нэрэ суутай арад зон Гүржиин арад түмэнэй дундаһаа түрэжэ гараһан юм.

Засаг захиргаанай хубаари[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Гүрж Улас
Regions of Georgia (country).svg
Тайлбари
Зурагай дугаар Нютаг Түб
1 Бүгэдэ Найрамдаха Автономито Абхази Улас Сухуми
2 Самегрело ба Земо-Сванети Зугдиди
3 Гури Озургети
4 Бүгэдэ Найрамдаха Автономито Аджари Улас Батуми
5 Рача-Лечхуми ба Квемо-Сванети Амбролаури
6 Имерети Кутаиси
7 Самцхе-Джавахети Ахалцихе
8 Шида-Кaртли Гори
9 Мцхета-Мтианети Мцхета
10 Квемо-Картли Рустави
11 Кахети Телави
12 Тбилиси Тбилиси

Зурагай сомог[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Зүүлтэ[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

  1. Загбар:Link, Загбар:Link . In Abkhazia, also Abkhazian.
  2. Statistics Georgia. Geostat. February 11, 2011-д хандсан.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Georgia. International Monetary Fund. April 26, 2011-д хандсан.
  4. Human Development Report (PDF). United Nations (2010). November 5, 2010-д хандсан.
  5. Statistics Georgia. Geostat. February 11, 2011-д хандсан.
  6. Georgia in CIA World Factbook, 2012. (англ)
  7. David M. Lang, A Modern History of Georgia, p. 109

Холбооһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Холбооһон[заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха]

Ази
LocationAsia.svg Азербайджан · Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас · Армени · Афганистан · Балба · Бангладеш · Баhрэйн · Брүнэй · Бутан · Вьетнам · Гүрж · Египет · Жибэн · Зүүн Тимор · Израиль · Индонези · Йордан · Ирак · Иран · Йемен · Казахстан · Камбож · Катар · Кипр · Кувейт · Кыргызстан · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдив · Монгол Улас · Мьянмар · Оман · Ородой Холбооной Улас · Пакистан · Саудын Араб · Сингапур · Сири · Узбекистан · Урда Солонгос · Таджикистан · Таиланд · Туркменистан · Түрэг Улас · Филиппин · Хитад Улас · Хойто Солонгос · Шри Ланка · Энэдхэг
Европо
LocationEurope.png Австри · Азербайджан · Албани · Андорра · Беларусь · Бельги · Болгари · Босни ба Герцеговина · Ватикан · Германи · Грек · Гүрж · Дани · Ирланд · Исланд · Испани · Итали · Казахстан · Кипр · Ородой Холбооной Улас · Латви · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Македони · Мальта · Молдав · Монако · Нидерланд · Норвеги · Нэгэдэһэн Хаанта Улас · Польшо · Португал · Румын · Сан-Марино · Серби · Словак · Словен · Турк · Унгар · Украйн · Финланд · Франци · Хорвати · Черногори · Чехи · Швейцари · Швед · Эстони